Veterinariya

Veterinariya (lotinça «veterinarius» — mollarni parvariş qiluvçi, hayvonlarni davolovçi), veterinariya tibbiyoti yoki baytarlik — hayvonlar kasalliklarini örganadigan fanlar majmui hamda bu kasalliklarning oldini oliş, ularni davolaş va odamlarni hayvonlardan yuqadigan xastaliklardan himoya qilişga qaratilgan amaliy tadbirlar tizimi. Rusça Vikipediyaga köra, veterinariya avvallari Tibbiyotning bir tarmoği hisoblangan, bugun esa mustaqil ilm va amaliyot sohasi sifatida qaraladi; uning vazifalari qatoriga inson uçun xavfsiz çorvaçilik mahsulotlarini yetiştirişni ta'minlaş ham kiradi.1

ÖzME veterinariyaga kiruvçi fanlarni şartli ravişda uç guruhga ajratadi. Birinçisi — veterinariya-biologiya fanlari: ular soğlom va kasal hayvon organizmining tuzilişi va hayot faoliyatini, kasallik qözğatuvçilarini, dori moddalarining ta'sirini örganadi. Bu guruhga hayvonlarning normal va patologik anatomiyasi, fiziologiyasi va biokimyosi, veterinariya mikrobiologiyasi, virusologiya va mikologiya kiradi.

Ikkinçisi — klinik fanlar. Ular kasalliklarni aniqlaş, davolaş va oldini oliş usullari bilan şuğullanadi: epizootologiya va yuqumli kasalliklar, parazitologiya, içki yuqumsiz kasalliklar, jarrohlik, akuşerlik va ginekologiya, şu jumladan sun'iy urçitiş. Uçinçisi — veterinariya-sanitariya fanlari: hayvonlar yaşaydigan muhitni yaxşilaş (zoogigiyena), hayvonot mahsulotlari va xom aşyosi sifatini nazorat qiliş, veterinariya-sanitariya ekspertizasi.

Veterinariya zootexnika, biologiya va kimyo bilan çambarças boğliq. ÖzME'ga köra, profilaktika, davolaş va epizootiyalarga qarşi kuraş çorvaning nobud böliş xavfini kamaytiradi, mollar sonini saqlab qoliş va mahsulot hajmini oşirişga yordam beradi. Odam va hayvon uçun umumiy bölgan kasalliklarga qarşi kuraş hamda göşt, sut va boşqa mahsulotlar sifatini tekşiriş aholi soğliğini muhofaza qilişning muhim qismidir. Hozirgi veterinariya klinikalari, rusça Vikipediyaga köra, terapiya, jarrohlik, emlaş, laboratoriya tahlillari, ultratovuş va rentgen tekşiruvi kabi xizmatlarni körsatadi.

Insonlar hayvonlarni xonakilaştirib, ulardan xöjalikda foydalana boşlagan davrdan beri ularni davolab kelgan. Rusça Vikipediyaga köra, eng qadimgi ma'lum veterinariya hujjati — taxminan miloddan avvalgi 1800-yilga oid qadimgi Misr Kaxun papirusi. Unda taşxis, belgilar va davolaş ketma-ketligi aniq bayon etilgan, qoramol kasalliklari tasvirlangan. Rossiyada davlat veterinariya xizmati 19-asrning oxirgi çoragida, mollar orasida tarqalgan ölat epizootiyalariga qarşi kuraş jarayonida şakllangan.

ÖzME'ga köra, Özbekistonda veterinariya muassasalari, ilmiy-tadqiqot institutlari va stansiyalari, mutaxassis tayyorlaydigan oliy va örta maxsus öquv yurtlari taşkil etilgan. Veterinariya şifokorlari 1929-yildan Samarqanddagi qişloq xöjaligi institutida tayyorlanadi, ilmiy işlar esa Samarqand viloyatidagi Özbekiston veterinariya ilmiy-tadqiqot institutida olib boriladi. Soha rivojiga K. I. Skryabin, M. A. Sultonov, J. Azimov va boşqa olimlar hissa qöşgan. Veterinariya xizmatining vazifalari, uni taşkil etiş asoslari hamda mutaxassislarning huquq va burçlari 1993-yil 3-sentabrda qabul qilingan «Veterinariya töğrisida»gi qonunda belgilab berilgan.