Veterinariya

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 138–139-b. — ziyouz.com

Veterinariya VETERINARIYA, veterinariya tibbiyoti, baytariya (lot. veterinarius — hayvonlarni parvariş qiluvçi, hayvonlarni davolovçi) — hayvonlar kasalliklarini örganuvçi fanlar majmui hamda hayvonlar kasalliklarining oldini oliş va ularni yöqotiş, aholini odam va hayvonlar uçun umumiy bölgan kasalliklardan muhofaza qilişga qaratilgan tadbirlar tizimi. V. şartli ravişda 3 guruhga ajratiladigan fanlarni öz içiga oladi: veterinariya- biologiya fanlari — hayvonlarning soğlom va kasal organizmlari tuzilişi va hayot faoliyatini, kasallik qözğatuvçilarini, dori moddalarining organizmga ta'sirini örganadi (hayvonlarning normal va patologik anatomiyasi, fiziologiyasi, hayvonlar biokimyosi, V. mikrobiologiyasi, virusologiya, mikologiya, fiziologiya va b.); klinik fanlar — hayvonlar kasalliklarini, ularni aniqlaş usullarini, kasalliklarning oldini oliş va ularni bartaraf etişni örganadi [epizootologiya va infeksion kasalliklar, parazitologiya, invazion kasalliklar, içki yuqumli bölmagan kasalliklar, xirurgiya, akuşerlik va ginekologiya (sun'iy qoçiriş b-n birga) va b.veterinariya-sanitariya fanlar i — hayvon organizmiga taşqi omillar ta'sirini, hayvonlar yaşaydigan muhitni yaxşilaş muammolarini (zoogigiyena), şuningdek hayvonlardan olinadigan mahsulotlar va xom aşyo sifati masalalarini örganadi (V. sanitariyasi, V.- sanitariya ekspertizasi).

V. zootexnika, biol., kimyo va b. fanlar b-n çambarças boğliq. V. mutaxassislari olib boradigan tadbirlar (profilaktika, davolaş, epizootiyaga qarşi kuraş, veterinariya-sanitariya tadbirlari) çorvaga kasalliklar yetkazadigan zarar hajmini qisqartiriş imkoniyatini yaratadi, çorva boş sonini saqlab qolişni va çorvaçilik mahsulotlari i. ç.ni köpaytirişni ta'minlaydi. Hayvonlar va odam uçun umumiy bölgan kasalliklarga qarşi kuraş, hayvonot mahsulotlari sifatini nazorat qiliş odamlarning kasalliklarga çalinişini kamaytirişga yordam beradi.

Odamlar hayvonlarni qölga örgatgan va ulardan xöjalik maqsadlarida foydalangan davrdan boşlab hayvonlarni davolab ham kelganlar.

Özbekistonda keng tarmoqli V. muassasalari va taşkilotlari, i.t. in-tlari va st-yalari, V. böyiça mutaxassislar tayyorlaydigan oliy öquv yurtlari va texnikumlari taşkil etilgan. Özbekistonda V. vraçlari Samarqand q.x. in-tida tayyorlanadi (1929 y.dan). V. sohasidagi i. t. işlari Özbekiston veterinariya in-ti (Samarqand viloyati) da olib boriladi (q. Veterinariya instituti). Respublikadagi bir qator q.x. kollejlarida örta maxsus ma'lumotli V. mutaxassislari tayyorlanadi. Respublikada V. fani rivojiga G. I. Skryabin, M. A. Sultonov, J. Azimov, N. V. Badanin, E. H. Ergaşev, N. M. Matçonov, R. X. Xaitov, B. S. Salimov, M. Aminjonov, Ş. Azimov, A. O. Oripov, T. Q. Qobilov, O. M. Mavlonov, A. L. Rözimurodov, 3. N. Norboyev, J. Şopölatov, S. I. Voxddov, Ş. I. Ibragimov, X. 3. Ibragimov, Ş. T. Rasulov, D. X. Narziyev, F. X. Majidov va b. katta hissa qöşdilar. Respublikada V. işlariga umumiy rahbarlikni Qişloq va suv xöjaligi vazirligining Veterinariya boş boşqarmasi olib boradi. V. vazifalari, V. xizmatini taşkil etiş asoslari, V. mutaxassislarining huquq va burçlari ÖzRning «Veterinariya töğrisida» qonunida (1993 y. 3 sent.) belgilab berilgan (q. Veterinariya xizmati).

Ad.: Veterinariya vraçlari uçun qisqaça spravoçnik, T., 1968;Şopölatov J., Veterinariya asoslari, T., 1993.

Muboşir Musayev.

Q.: Veterinariya instituti, Veterinariya xizmati

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ВЕТЕРИНАРИЯ, ветеринария тиббиёти, байтария (лот. veterinarius — ҳайвонларни парвариш қилувчи, ҳайвонларни даволовчи) — ҳайвонлар касалликларини ўрганувчи фанлар мажмуи ҳамда ҳайвонлар касалликларининг олдини олиш ва уларни йўқотиш, аҳолини одам ва ҳайвонлар учун умумий бўлган касалликлардан муҳофаза қилишга қаратилган тадбирлар тизими. В. шартли равишда 3 гуруҳга ажратиладиган фанларни ўз ичига олади: ветеринария- биология фанлари — ҳайвонларнинг соғлом ва касал организмлари тузилиши ва ҳаёт фаолиятини, касаллик қўзғатувчиларини, дори моддаларининг организмга таъсирини ўрганади (ҳайвонларнинг нормал ва патологик анатомияси, физиологияси, ҳайвонлар биокимёси, В. микробиологияси, вирусология, микология, физиология ва б.); клиник фанлар — ҳайвонлар касалликларини, уларни аниқлаш усулларини, касалликларнинг олдини олиш ва уларни бартараф этишни ўрганади [эпизоотология ва инфекцион касалликлар, паразитология, инвазион касалликлар, ички юқумли бўлмаган касалликлар, хирургия, акушерлик ва гинекология (сунъий қочириш б-н бирга) ва б.ветеринария-санитария фанлар и — ҳайвон организмига ташқи омиллар таъсирини, ҳайвонлар яшайдиган муҳитни яхшилаш муаммоларини (зоогигиена), шунингдек ҳайвонлардан олинадиган маҳсулотлар ва хом ашё сифати масалаларини ўрганади (В. санитарияси, В.- санитария экспертизаси).

В. зоотехника, биол., кимё ва б. фанлар б-н чамбарчас боғлиқ. В. мутахассислари олиб борадиган тадбирлар (профилактика, даволаш, эпизоотияга қарши кураш, ветеринария-санитария тадбирлари) чорвага касалликлар етказадиган зарар ҳажмини қисқартириш имкониятини яратади, чорва бош сонини сақлаб қолишни ва чорвачилик маҳсулотлари и. ч.ни кўпайтиришни таъминлайди. Ҳайвонлар ва одам учун умумий бўлган касалликларга қарши кураш, ҳайвонот маҳсулотлари сифатини назорат қилиш одамларнинг касалликларга чалинишини камайтиришга ёрдам беради.

Одамлар ҳайвонларни қўлга ўргатган ва улардан хўжалик мақсадларида фойдаланган даврдан бошлаб ҳайвонларни даволаб ҳам келганлар.

Ўзбекистонда кенг тармоқли В. муассасалари ва ташкилотлари, и.т. ин-тлари ва ст-ялари, В. бўйича мутахассислар тайёрлайдиган олий ўқув юртлари ва техникумлари ташкил этилган. Ўзбекистонда В. врачлари Самарқанд қ.х. ин-тида тайёрланади (1929 й.дан). В. соҳасидаги и. т. ишлари Ўзбекистон ветеринария ин-ти (Самарқанд вилояти) да олиб борилади (қ. Ветеринария институти). Республикадаги бир қатор қ.х. коллежларида ўрта махсус маълумотли В. мутахассислари тайёрланади. Республикада В. фани ривожига Г. И. Скрябин, М. А. Султонов, Ж. Азимов, Н. В. Баданин, Э. Ҳ. Эргашев, Н. М. Матчонов, Р. X. Хаитов, Б. С. Салимов, М. Аминжонов, Ш. Азимов, А. О. Орипов, Т. Қ. Қобилов, О. М. Мавлонов, А. Л. Рўзимуродов, 3. Н. Норбоев, Ж. Шопўлатов, С. И. Вохддов, Ш. И. Ибрагимов, X. 3. Ибрагимов, Ш. Т. Расулов, Д. X. Нарзиев, Ф. X. Мажидов ва б. катта ҳисса қўшдилар. Республикада В. ишларига умумий раҳбарликни Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлигининг Ветеринария бош бошқармаси олиб боради. В. вазифалари, В. хизматини ташкил этиш асослари, В. мутахассисларининг ҳуқуқ ва бурчлари ЎзРнинг «Ветеринария тўғрисида» қонунида (1993 й. 3 сент.) белгилаб берилган (қ. Ветеринария хизмати).

Ад.: Ветеринария врачлари учун қисқача справочник, Т., 1968;Шопўлатов Ж., Ветеринария асослари, Т., 1993.

Мубошир Мусаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.