Viçy

Viçy — Fransiyaning markaziy qismidagi Allier departamentida, Allier daryosi böyida joylaşgan şahar va kommuna. U yirik balneologik kurort sifatida tanilgan, Ikkinçi jahon uruşi davrida esa Viçy rejimining de-fakto ma'muriy markazi bölgan.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, birinçi ma'lum aholi punktiga miloddan avvalgi 52-yilda Rim legionerlari asos solgan; ular issiq mineral buloqlarni topib, Aquae Calidae (lotinça «Issiq suvlar») posyolkasini barpo etgan. Rus tilidagi Vikipediyada esa Gergoviyadan çekinayotgan Yuliy Sezar ötişi kerak bölgan köprik yonida galloromanlar kiçik posyolka barpo etgani aytiladi.

1344-yil 2-sentabrda Normandiya gertsogi, kelajakdagi qirol Ioann II Viçy çatelenligini Burbon gertsogi Pyer I ga berdi. 1374-yil 6-dekabrda Lyudovik II qasrning oxirgi qismini sotib oldi va Viçy Burbon gertsogligiga töliq qöşildi. 1410-yilda bu yerda 12 rohibli selestinlar monastiri ttaşkil etilgan. 1527-yilda Burbon gertsogligi Fransiya qirolligi yerlariga qöşildi.

16-asr oxiridan kurortga bemorlar kela boşladi. Markiza de Sevinye 1676 va 1677-yillarda bu yerda davolangan va xatlarida mineral suv içiş hamda termal vannalarni tarğib qilgan. Qirol Lyudovik XV qizlari 1761–1762 va 1785-yillarda kelgan; ularning iltimosiga köra 1787-yilda qulayroq suv davolaş binolari qurilgan. 1799-yilda Napoleonning onasi Letitsiya Bonapart davolangan, 1812-yilgi farmon bilan Buloqlar boği (Parc des Sources) yaratilgan.

Napoleon III 1861–1866-yillarda Viçyga kelgan va şahar tubdan qayta qurilgan: Allier daryosiga töğon solingan, botqoqlik örnida 13 gektarlik boğlar yaratilgan, kazino 1865-yilda oçilgan. Kurort yarim asrda aholi va taşrif buyuruvçilar sonini 10 barobar oşirgan. Belle Époque davrida, 1903-yilda Opera teatri, Buloqlar pavilyoni va yirik termal majmua oçilgan. 1900-yilda Viçyda 40 000, Birinçi jahon uruşi arafasida taxminan 100 000 kurortçi bölgan; kurortning gullagan davri 1930-yillarga töğri keladi.

1940-yil 22-iyunda Germaniya bilan sulh tuzilgaç, Fransiya ikki zonaga bölindi. 1-iyulda hukumat Viçyga köçdi. Sababi, şaharda mamlakatdagi ikkinçi yirik mehmonxona fondi, zamonaviy telefon stansiyasi va poçtamt bölgan, u Parijga nisbatan yaqin (poyezdda 4,5 soat) joylaşgan. 9–10-iyulda parlament a'zolari opera zalida marşal Peten köp ovoz bilan vakolat berdi. Viçy tört yil davomida hukumat qarorgohi bölib qoldi; 1944-yil 26-avgustda şahar ozod etildi. «Viçistlar» rejim tarafdorlarini bildiradi, şahar aholisini emas.

1950–1960-yillar Viçy uçun eng dabdabali davr bölib, şahar «termal kurortlar malikasi» nomini olgan. Mer Pyer Kulon (1950–1967) davrida Allier köli (1963) va sport boği (1963–1968) barpo etilgan. Jazoirdagi uruş va dekolonizatsiya kurort uçun inqiroz davrini boşlab bergan.

Viçy Allier daryosi qirğoqlarida, dengiz sathidan örtaça 263 m balandlikda joylaşgan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, u Mulen şahridan 56 km janubda va Klermon-Ferrandan 50 km şimoli-şarqda joylaşgan. Maydoni — 5,9 km².

Iqlimi kontinental ta'sirga ega; yillik yoğin örtaça 790 mm (rus tilidagi Vikipediya) yoki 769,1 mm (ingliz tilidagi Vikipediya). Markaziy massivdagi vulqon faolligi köplab termal buloqlarning paydo bölişiga sabab bölgan. Buloqlar litiy va ftorga boy, natriy bikarbonati yuqori; Viçy va atrofida jami 289 ga yaqin buloq xaritaga tuşirilgan.

1999-yilda 26 528 kişi istiqomat qilgan, aholi ziçligi har kvadrat kilometrga 4496,3 kişi. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, hozirgi aholisi taxminan 25 000. Allier departamenti şaharlari orasida Viçy aholi soni böyiça ikkinçi örinda (Monlyusondan keyin).

2021-yildan Viçy YUNESKO Jahon merosi röyxatidagi «Yevropaning buyuk kurort şaharlari» tarkibiga kiritilgan. Diqqatga sazovor joylar: Buloqlar boği va uning 700 metrlik yopiq galereyasi, 1903-yilda oçilgan modern uslubidagi Opera teatri, selestinlar monastiri qoldiqlari. Sovuq viçyssoise şörvasi şahar nomi bilan atalgan.