Vino

Vino — uzum yoki boşqa mevalar şarbatini, ba'zan ezilgan uzum massasini (turpini) açitqi zamburuğlari yordamida spirtli bijğitiş orqali olinadigan içimlik. Inglizça Vikipediya uni avvalo bijğitilgan uzum şarbatidan tayyorlanadigan içimlik deb ta'riflaydi; meva va rezavorlardan qilingan xillari odatda alohida — meva vinolari toifasiga kiritiladi. Şarq xalqlari qadimda bu içimlikni şarob, may va musallas deb atagan.12

Rusça Vikipediyaga köra, köplab hind-yevropa, ayrim som va kartvel tillaridagi vino nomlari bir-biriga öxşaş bölib, ular Örta yer dengizi havzasidagi qadimiy ildizga borib taqaladi deb hisoblanadi; lotinça «vinum» ham şu qatorga kiradi. ÖzME esa sözni lotinça «aylanuvçi, öraluvçi» ma'nosidagi söz bilan izohlaydi.

Inglizça Vikipediyaga köra, vinoning eng qadimgi izlari hozirgi Gruziya hududida, Tbilisi yaqinida topilgan va miloddan avvalgi 6-ming yillikka oid. Ma'lum bölgan eng qadimiy vinoçilik ustaxonasi Armanistondagi Areni-1 ğoridan topilgan bölib, taxminan miloddan avvalgi 4100-yilga mansub. Keyinroq vino madaniyati finikiyaliklar va yunonlar orqali Örta yer dengizi böylab yoyilgan, rimliklar esa uni Galliyagaça yetkazgan. Örta asrlarda Yevropada uzumzorlarning köpini monastirlar yaratgan, 16-asrdan boşlab uzumçilik Amerika, keyinroq Janubiy Afrika va Avstraliyaga ham kirib borgan. 19-asrning ikkinçi yarmida Amerikadan keltirilgan filloksera zararkunandasi Yevropa uzumzorlarini deyarli butunlay qirib yuborgan; ular Amerika navlariga payvand qilinib qayta tiklangan.

ÖzME'ga köra, yetilgan uzumdan olingan vinoning 75–85 foizi suv, 9–20 foizi spirt bölib, unda vino va olma kislotalari, oz miqdorda limon, sut va kahrabo kislotalari, glyukoza va fruktoza, mikroelementlar, fermentlar va vitaminlar uçraydi. Rusça Vikipediyaga köra, Xalqaro uzumçilik va vinoçilik taşkiloti (OIV) odatdagi uzum vinosida spirt kamida 8,5 foiz bölişini talab qiladi, iqlim va an'analarga qarab bu çegara 7 foizgaça tuşirilişi mumkin; maxsus vinolar uçun yuqori çegara 22 foiz qilib belgilangan.

ÖzME vinolarni tayyorlaş usuliga köra oq (faqat şarbat bijğitiladi), qizil (şarbat turpi bilan birga bijğitiladi) va kaxetin (şarbat, turp va ğujum şoxlari birga bijğitiladi) xillarga ajratadi. Rangiga köra oq, puşti va qizil vinolar farqlanadi. Rusça Vikipediyaga köra, vinoning rangi faqat uzum rangi va texnologiyaga boğliq, sun'iy böyoq qöşilmaydi.

Tarkibi va texnologiyasiga köra ÖzME quyidagi guruhlarni sanaydi:

• Tabiiy (musallas) vinolar — uzum şarbatini bijğitib olinadi, spirti 9–12 foiz; qandi deyarli qolmagan quruq va 3–8 foiz qandli yarim şirin xillari bor.
• Kuçaytirilgan vinolar (madera, portveyn, xeres) — spirti 17–20 foiz, qandi esa 10 foizgaça.
• Desert vinolar — spirti 12–17 foiz, qand miqdoriga köra yarim şirin, şirin va likyor vinolariga bölinadi.
• Şampan vinolari — musallasni qand qöşib ikkinçi marta bijğitiş yöli bilan olinadi.
• Gazlangan vinolar — musallasni karbonat angidrid bilan töyintiriş orqali tayyorlanadi.
• Xuşböy vinolar (vermut, muskat) — ularga xuşböy ötlar, ildiz va barglar damlamasi qöşiladi.

ÖzME'ga köra, oq vino konyak işlab çiqarişda xom aşyo bölib xizmat qiladi.

ÖzME ma'lumotiça, şişaga quyilgan vino salqin va quruq joyda, 8–16 daraja haroratda saqlanadi; tabiiy va şampan vinolari şişa yotqizib qöyilganda yaxşiroq saqlanadi. Oq musallas va şampan vinolari 3–5 yil, qizil vinolar 5–10 yil, desert vinolar 18–20 yil, likyor va kuçli vinolar esa yuz yilgaça sifatini yöqotmasligi mumkin.

ÖzME'ga köra, Özbekistonda vino asosan uzumdan tayyorlanadi va «Bayan şirey», «Rkatsiteli», «Bihişti», «Farhod», «Oq musallas», «Qizil musallas», «Sijjak», «Qora gözal», «Kaberne», «Pino» kabi oltmişdan ortiq navi işlab çiqarilgan. Inglizça Vikipediya tarkibidagi spirt tufayli vino umuman olganda soğliqqa zararli ekanini ham ta'kidlaydi.