Wolof

Wolof (özini Wolof làkk deb ataydi) — Ğarbiy Afrikaning Senegambiya hududida yaşovçi wolof xalqining tili. U Senegalda eng keng tarqalgan til bölib, millatlararo muloqot vositasi sifatida ham işlatiladi.

Wolof Niger–Kongo tillar oilasiga kiradi. Serer va fula tillari kabi u ham Senegambiya şoxobçasiga mansub (rus tilidagi manbada — atlantika tillarining şimoliy şoxi). Senegambiya tillari undoş almaşinuvi bilan tavsiflanadi. Oilaning köpçilik tillaridan farqli ölaroq, wolof tonal til emas. Inglizça manbada aytilişiça, uning fula tiliga yaqinligi haqidagi fikr Uilson (1989) ning Sapir (1971) ma'lumotlarini notöğri öqişiga asoslangan.

Asosiy lahjalar: valo, dyolof, kadyor, baol, salum va lebu; ular orasidagi farq katta emas, eng ajralib turgani — lebu. Inglizça manbaga köra, lebu standart wolof tilida sözlaşuvçilarga tuşunarsiz, biroq lebu sözlovçilarining hammasi standart wolofni ham biladi. Dakar, Sen-Luis va Banjulda şahar şevalari şakllangan; Dakar şevasi wolof, fransuz va arab tillari aralaşmasi sifatida ta'riflanadi.

Wolof Senegal, Gambiya va Mavritaniyada tarqalgan. Senegalda u fransuz tili bilan birga rasmiy til sifatida körsatilgan (inglizça manbada rasmiy til faqat fransuz tili deyilgan). 2013-yil baholariga köra, Senegal aholisining 72,3 foizi (9,8 mln) wolofdan faol foydalangan: 39,7 foizi (5,4 mln) ona tili, 32,6 foizi (4,4 mln) ikkinçi til sifatida. Inglizça manbada ona tilisi sifatida sözlaşuvçilar taxminan 40 foiz (8,2 mln), yana taxminan 40 foiz ikkinçi til sifatida gapiradi, deyilgan. Rus manbasiga köra, mamlakatda uni aholining 90 foizigaça tuşunadi.

Gambiyada 2001-yilgi baho böyiça 226 ming kişi wolofda sözlaşgan; inglizça manbada u aholining 20–25 foizi uçun ona tili, Banjulda esa 75 foizi uçun ona tilidir. Mavritaniyada 2013-yilda 15 600 kişi (rus manbasi), inglizça manbada esa taxminan 185 000 kişi (aholining taxminan 7 foizi) körsatilgan. Umumiy soni 2006-yilda 4,5 mln (rus manbasi) yoki 18 mln (inglizça manba) deb baholangan.

Wolof yozuvi mustamlakadan oldin arab alifbosi asosida paydo bölgan; u wolofal deb ataladi va hozir ham asosan imomlar va diniy maktab öquvçilari tomonidan qöllanadi. Lotin alifbosidagi imlo Senegalda 1971–1985-yillardagi hukumat farmonlari bilan belgilangan; imlo qoidalari böyiça vakolatli idora — Dakarning amaliy tilşunoslik markazi (CLAD). Alifbo: A, À, B, C, D, E, É, Ë, F, G, I, J, K, L, M, N, Ñ, Ŋ, O, Ó, P, Q, R, S, T, U, W, X, Y; H, V va Z faqat özlaşma sözlarda işlatiladi. Bundan taşqari, 1961-yilda Assane Faye yaratgan Garay yozuvi bor, uni oz sonli kişilar qöllaydi. Rus manbasida 1960–1974-yillarda sinov tariqasidagi «wolofal» alifbosi mavjud bölgani va u ildiz otmagani aytilgan.

Fransuz pedagogi Jan Dar 1817-yilda Sen-Luida birinçi fransuz maktabini oçgan, ammo asosiy öqitiş tili sifatida wolofni tanlagan; bu tilning keyingi ommalaşuviga turtki bölgan. 1971-yildan wolofda matbuot çiqa boşlagan. Hozir til ommaviy axborot vositalarida, teatr, musiqa, radio va kinoda keng qöllanadi. Rus manbasiga köra, 2010-yilga kelib wolof avval fransuz tili ustun bölgan deyarli barça sohalarni egallagan va Senegaldagi köplab boşqa tillarni siqib çiqarmoqda (jola, pulaar va serer bundan mustasno).

Undoş tovuşlar qöşaloq bölişi mumkin (yozuvda ikki harf bilan), unlilar esa uzun yoki qisqa böladi. Unlilar ATR böyiça ikki uyğunlik guruhiga bölinadi. Sözning birinçi böğini urğu oladi.

Fe'l özgarmas ildiz bölib, zamon, aspekt va fokus olmoşlar yordamida ifodalanadi. Masalan, dem — «bormoq»: Maa ngi dem — «Men (hozir) ketyapman», Dinaa dem — «Tez orada boraman». Zamondan köra aspekt muhimroq: tugallangan yoki tugallanmagan harakat farqlanadi. Ötmişni -(w)oon qöşimçasi bildiradi: Demoon naa Ndakaaru — «Men Dakarga allaqaçon borganman».

Grammatik jins yöq: bitta olmoş «u» ma'nosini beradi. Aniqlik körsatkiçlari (artikllar) ot bilan moslaşadi; kamida önta artikl bor: özlaşma otlar -bi, arabça va diniy atamalar köpinça -ji, köplik otlar -yi bilan keladi. Rus manbasiga köra, ot sinflari soddalaşgan (birlikda 8, köplikda 2 sinf), sinf otning tuzilişida ifodalanmaydi.