Xalkozin

Xalkozin (yunonça xalkos — «mis»), mis yaltiroği — sulfidlar sinfiga mansub mineral, mis(I) sulfidi; kimyoviy formulasi Cu₂S. Inglizça Vikipediyaga köra, u yana xalkotsit, redrutit va «şişasimon mis» nomlari bilan ham ma'lum. Xalkozin misga eng boy sulfid minerallaridan biri bölib, qadimdan mis eritib olinadigan muhim ruda sifatida qazib olinadi.12

ÖzME'ga köra, xalkozin tarkibida aralaşma sifatida kumuş, ba'zan temir, kobalt, nikel va mişyak uçraydi. Rusça Vikipediyaga köra, sof mineralda misning ulişi 79,8 foiz, oltingugurtniki 20,2 foizni taşkil etadi. Inglizça Vikipediya ham mis miqdori massa böyiça qariyb 80 foizga yetişini ta'kidlaydi.

ÖzME'ga köra, mineral romb va geksagonal singoniyada kristallanadi; inglizça Vikipediya esa uning kristall tizimini monoklin deb körsatadi. Tabiatda u köpinça donador yoki tuproqsimon, ziç massalar holida uçraydi. Rangi qörğoşinsimon kulrangdan qoragaça, yaltiroqligi metallsimon, vaqt ötişi bilan xiralaşadi. Mineral mört, ayni paytda bir oz bolğalanadi. Mohs şkalasi böyiça qattiqligi 2,5–3, ziçligi 5,5–5,8 g/sm³. Elektr tokini ötkazadi.

ÖzME'ga köra, xalkozinning gipogen (çuqurlikda, gidrotermal eritmalardan) va gipergen (yer yuzasiga yaqin joyda) turlari ma'lum. Uning asosiy qismi ekzogen şaroitda — mis sulfid konlarining ikkilamçi sulfidli boyiş zonalarida paydo böladi. Inglizça Vikipediyaga köra, bu jarayonda mis kon ustki qismidagi oksidlangan minerallardan yuvilib, pastroqdagi qatlamlarda qayta töplanadi; xalkozin çökindi jinslarda ham uçraydi. Ikkilamçi mineral bölgani uçun u köpinça boşqa minerallar — bornit, kovellin, xalkopirit, pirit, galenit va sfaleritning kristall şaklini saqlagan holda ularning örnini egallaydi, ya'ni psevdomorfozalar hosil qiladi.

Xalkozin odatda bornit, xalkopirit va kovellin bilan birga uçraydi. ÖzME'ga köra, yer yuzasida oksidlanganda undan kuprit, malaxit, azurit, tuğma mis va boşqa mis minerallari hosil böladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, xalkozin asrlar davomida qazib olinib kelinadi va eng foydali mis rudalaridan biri hisoblanadi, çunki u misga boy va misni oltingugurtdan ajratib oliş nisbatan oson. ÖzME'ga köra, xalkozin konlari AQŞ, Çili, Afrika va Qozoğistonda (Jezqazğan) bor. Özbekistonda u Çotqol va Hisor toğlarida topilgan.