Xartum

Xartum — Sudanning poytaxti va eng yirik şahri. U Oq Nil bilan Kök Nil qöşilgan joyda joylaşgan.

Şaharning asos solingan yili manbalarda turliça körsatilgan: özbekça Vikipediyada 1822-yil, rusça Vikipediyada 1823-yil, inglizça Vikipediyada esa 1821-yil. Inglizça manbaga köra, şahar qadimiy Soba şahridan 24 km şimolda Misr hukmdori Muhammad Ali poşşoning uçinçi öğli Ismoil Komil poşo tomonidan barpo etilgan va dastlab Misr armiyasining tayanç punkti bölgan. Özbekça manbada uni misrliklar harbiy lager sifatida asos solgani, 1825-yildan Sudan poytaxti ekani aytiladi; inglizça manbada mustamlaka hukumati markazi 1823-yilda Vad-Madanidan Xartumga köçirilgani qayd etilgan.

1854-yilda şaharning katta qismi yomğir va toşqinlardan vayron bölgan, söng loy va toşdan qayta qurilgan. 1884-yil martida Mahdiy qöşinlari şaharni qamal qildi; 1885-yil yanvarida şahar bosib olindi, general Çarlz Jorj Gordon halok böldi. 1898-yilda inglizlar şaharni qayta egalladi va u Angliya-Misr Sudanining poytaxtiga aylandi. Gordon yodgorlik kolleji (hozirgi Xartum universiteti) 1903-yilda oçilgan, Port-Sudanga temiryöl 1919-yilda tugallangan. 1956-yildan şahar mustaqil Sudanning poytaxti.

1967-yilda şaharda Arab davlatlari ligasi sammiti ötib, Xartum rezolyutsiyasi qabul qilindi. 1973-yilda Saudiya Arabistoni elçixonasida garovga oliş voqeasi yuz berdi: AQSh elçisi, elçi örinbosari va Belgiya diplomati öldirildi. 1977-yilda Xartum bilan Port-Sudan örtasidagi birinçi neft quvuri qurib bitkazildi. 1998-yil 20-avgustda AQSh Şimoliy Xartumdagi «aş-Şifo» farmatsevtika fabrikasiga raketa zarbalari berdi. 2019-yil 3-iyunda Xartumda namoyişçilarga qarşi zöravonlik sodir böldi. 2023-yil 15-apreldan Sudan armiyasi va Tezkor yordam kuçlari örtasida janglar boşlandi; inglizça manbaga köra, armiya Xartumni 2025-yil 26-martda töliq nazoratiga qaytardi.

Şahar Oq Nil va Kök Nil qöşilgan yerda joylaşgan. Dengiz sathidan balandligi özbekça manbada 380 m, inglizçada 385 m. Xartum katta şahar hududi uç qismdan iborat: Xartumning özi, Xartum-Bahriy va Omdurman; ular köpriklar bilan boğlangan.

Iqlimi tropik çöl iqlimi. Rusça manbaga köra, Xartum dunyoning eng issiq yirik şaharlaridan biri; örtaça yillik maksimum harorat 37 °C. Yoğinlar faqat iyundan sentyabrgaça yoğadi. Yillik yoğin miqdori özbekça manbada 160 mm, rusçada 150 mm.

Özbekça manbada aholisi 1 mln kişi (1998) deb berilgan. Inglizça manbada Katta Xartum aholisi taxminan 7,1 mln. 1930-yilda şahar aholisi 50 mingdan ortiq, 1964-yilda 185 ming, 1973-yilgi röyxatda 334 ming kişi bölgan.

Xartum savdo, moliya va sanoat markazi. Unda xorijiy va davlat banklari, savdo firmalarining boş idoralari joylaşgan. Oziq-ovqat, paxta tozalaş, trikotaj, töqimaçilik, könçilik, rezina texnikasi va metallsozlik korxonalari bor; hunarmandçilik rivojlangan. Şahar transport yöllari çorrahasi va daryo porti, xalqaro aeroporti mavjud. Port-Sudan va Al-Ubayd bilan temiryöl aloqasi bor.

Şaharda Xartum universiteti, Sudan fan va texnologiya universiteti, Qohira universiteti filiali, teatr va muzeylar bor. Sudan milliy muzeyi va Xalifa uyi muzeyi ham şu yerda. Me'moriy yodgorliklardan Respublika saroyi va Jome masjidi saqlangan. Omdurmanda uylar va ma'muriy binolar arab uslubida qurilgan, torköçalarida köplab dökon va hunarmandçilik ustaxonalari joylaşgan.