Xonandalik uslubi

Xonandalik uslubi — vokal musiqa asarlarini ijro etiş yöli, ya'ni xonandaning ovoz hosil qiliş va undan foydalaniş usullari majmui. ÖzME'ga köra, har bir uslub ovozning tembri, diapazon kengligi, kuçi va jarangdorligi kabi sifatlarni qanday işlatişi bilan ajralib turadi. Xonandalik uslubi milliy ijroçilik an'analariga ham, asarning janri va mazmuniga ham boğliq.

Yevropa professional vokal san'atida tovuşni kökrak va tanglay rezonansi yordamida hosil qiliş usullari qöllaniladi. ÖzME bu borada belkanto uslubiga işora qiladi. Belkanto (italyança «gözal kuylaş») italyan opera maktabida şakllangan bölib, ravon, tekis va yengil ovoz oqimini, nafasni nozik boşqarişni talab qiladi.

An'anaviy özbek va tojik aşulaçiligida ovoz hosil qilişning bir neça usuli farqlanadi. ÖzME ularni şunday ta'riflaydi:

• binigi — dimoğdan çiqariladigan ovoz;
• guligi — tomoqdan çiqariladigan ovoz;
• işkami — kökrak va qorin örtasidagi diafragma yordamida hosil qilinadigan ovoz. Bu usullar maqom va katta aşula kabi janrlarda alohida ahamiyat kasb etadi, çünki ular ovozning kuçi va baland pardalarda jaranglaşini ta'minlaydi.

ÖzME xonandalikning bir neça asosiy uslubini ajratadi:

• Kuyçan uslub — unda keng va ravon ohangdorlik, ya'ni kantilena asosiy örinni egallaydi.
• Deklamatsiya uslubi — nutq intonatsiyasiga yaqin kuylaş; bunga reçitativ misol böladi. Bunda söz va uning ma'nosi birinçi örinda turadi.
• Koloraturali uslub — kuyni tez va bezakli passajlar bilan ijro etiş; bunda ovoz çolğu asbobiga öxşab harakatlanadi, matn bilan aloqa esa ma'lum darajada susayadi.

Xonandalik uslubini tanlaş ijro etiladigan asar xarakteriga boğliq: lirik qöşiq kuyçanlikni, dramatik sahna ravon nutqqa yaqin deklamatsiyani, virtuoz ariya esa koloraturani talab qiladi. Şu bois professional xonanda odatda bir neça uslubni egallaydi. Mavzu xonanda ovozi turlari va musiqa ijroçiligi masalalari bilan uzviy boğliq.