Xorazmiylar
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Xorazmiylar (xorasmiylar) — qadimgi Xorazmning asosiy aholisini taşkil etgan, şarqiy eron tillaridan biri bölgan xorazmiy tilida sözlaşgan tarixiy xalq. Rusça Vikipediyaga köra, xorazmiylarning Örta Osiyoda uzluksiz yaşab kelgani miloddan avvalgi 1-ming yillikning örtalaridan qayd etilgan; ular keyinçalik özbek va turkman xalqlarining şakllanişida iştirok etgan qatlamlardan biri bölgan.12
Kelib çiqişi
13ÖzME'ga köra, taxminlarga qaraganda, xorazmiylar miloddan avvalgi 1-ming yillik örtalarida Hilmand vodiysidan, Hirot atrofidan Amudaryoning quyi oqimiga köçib kelgan, mahalliy massaget qabilalari bilan aralaşib ketgan va ularga öz nomini bergan. Rusça Vikipediya ham xorazmiylar tarixini ikki asosiy guruh — Amudaryo quyi oqimidagi sak-massagetlar va janubiy hududlardan köçib kelgan qadimgi xorasmiylar bilan boğlaydi; tadqiqotçilar ularning dastlabki vatani haqida turli farazlarni ilgari surgan.
Manbalarda tilga olinişi
13ÖzME'ga köra, xorazmiylar haqidagi ilk ma'lumotlar Behistun bitiklarida, şuningdek Gerodot va miletlik Gekatey asarlarida uçraydi. Rusça Vikipediyaga köra, Ahamoniylar podşosi Doro I ning Behistun bitiklarida (miloddan avvalgi 522—519-yillar) xorazmiylar tilga olingan, u yerdagi börtma tasvirlar orasida söğd, baqtriya va sak jangçilari qatorida xorazmiy jangçi ham bor. Gekatey miloddan avvalgi 6—5-asrlar bösağasida «Xorasmiya şahri» va xorazmiylar mamlakati haqida yozgan. Gerodot ma'lumotiga köra, ular Amudaryo deltasi — Orol dengizi böyida va hozirgi Xiva vohasining janubida yaşagan.
ÖzME'ga köra, Misrda Nil daryosi böyidagi miloddan avvalgi 5-asrga oid şahar xarobalaridan topilgan bir hujjatda Xarçin öğli Dargman ismli xorazmiy sarkarda eslatiladi; u ahamoniylar qöşinida yuqori lavozimda xizmat qilgan.
Siyosiy tarixi
13Rusça Vikipediyaga köra, miloddan avvalgi 6-asrda Xorazm Ahamoniylar davlati tarkibiga kirgan, ammo 5-asrdayoq mustaqillikni tiklagan. Miloddan avvalgi 328-yilda Xorazm hukmdori Farasman öğli boşçiligida Iskandar Zulqarnayn huzuriga elçilar yuborgan; antik tarixçilar Arrian va Kursiy uning 1500 otliq bilan Baqtriyaga kelib, Iskandarga ittifoq taklif qilganini yozadi. Abu Rayhon Beruniy Xorazmda mahalliy afriğiylar sulolasi hukmronlik qilganini va uning 22 podşosini sanab ötgan.
Jangovarligi
13ÖzME'ga köra, xorazmiylar jangovarligi bilan tanilgan va Xorazmdan taşqarida ham yuksak mavqega erişgan. Jumladan, Xazar xoqonligi qöşinida ular katta örin tutgan, ÖzME hatto bu qöşin asosan xorazmiylardan iborat bölganini qayd etadi.
Tili
13Inglizça Vikipediyaga köra, xorazmiy tili — söğd tiliga yaqin, hozir yöqolib ketgan şarqiy eron tili. U Amudaryoning quyi oqimida, Orol dengizining janubida tarqalgan. Islom kirib kelgunça (8-asr boşlari) bu til oromiy yozuvidan kelib çiqqan, söğd va pahlaviy yozuvlariga yaqin xatda yozilgan, keyin arab-fors alifbosiga ötgan. Beruniy va Mahmud Zamaxşariy asarlariga köra, til kamida 13-asrgaça qöllangan, söng asta-sekin fors va turkiy tillar bilan almaşgan. Rusça Vikipediyaga köra, Beruniy xorazmiylarni fors daraxtining bir şoxi deb atagan, biroq ona tili bölgan xorazmiy tilini fors tilidan farqlagan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Xorazmiylar // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3030 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAXorazmiylar. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3030
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3030
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Хорезмийцыru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Khwarezmian languageen.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.