Abay tumani

Abay tumani (qozoqça: Abay audani) — Qozoğistonning Abay viloyatidagi tuman. Tumanning ma'muriy markazi — Qoraöl qişloği.

1928-yil 17-yanvarda Semipalatinsk okrugining Çagan, Çingiz va Lunaçarsk volostlarining bir qismidan Çingistau tumani taşkil etilgan; uning markazi Dogolok traktida bölgan. 1930-yil noyabrida tuman Goloşçekin tumani deb nomlangan, şu yil 17-dekabrda esa eski nomi — Çingistau tiklangan. 1932-yilda Şarqiy Qozoğiston viloyati tuzilib, tuman markazi Qoraöl qişloği bölgan holda uning tarkibiga kirgan. 1939-yil 14-dekabrda tuman Semipalatinsk viloyatiga ötkazilgan.

1940-yil 5-oktabrda qozoq şoiri Abay Kunanboyev tavalludining 95 yilligi munosabati bilan tuman Abaev tumani deb özgartirilgan, 1953-yil 29-oktabrda esa Abay tumani nomini olgan. 1990-yil 15-dekabrda tumanning törtta qişloq kengaşi qayta tiklangan Abralinsk tumaniga berilgan. 1997-yil 3-mayda Semipalatinsk viloyati tugatilib, tuman hududi Şarqiy Qozoğiston viloyati tarkibiga kiritilgan. Jamoatçilik faollari şu nomdagi boşqa tumanlar bilan adaşmaslik uçun tarixiy nom — Şingystau tumanini qaytarişni taklif qilmoqda.

Tuman Semeydan janubi-ğarbda, Çingiztau toğlari etagida joylaşgan. Ğarbiy va şimoliy qismini sayoz tepalikli tekislik egallagan. Janubi-ğarbda Xanşingys (1152 m) va Şingystau (1077 m) past toğlari, ğarbda Degelen va Ordatas, şarqda Dos va Mirjik toğlari bor. Foydali qazilmalari: marmar, granit, şağal, qum va boşqa quriliş materiallari.

Iqlimi keskin kontinental: yanvarning örtaça harorati −15,5 °C, iyulniki 20,5 °C, yillik yoğin 250–300 mm. Hududdan Şagan, Açisu va Bokenşi daryolari oqib ötadi; yozda qurib qoladigan daryolar, şör va sor köllar köp. Tuproqlari kaştan, asosan solonez. Toğ yonbağirlarida terak va qayin, daryo vodiylarida tol, smorodina va quş gilosi ösadi. Hayvonot dunyosida arqar, elik, böri, tulki, korsak, börsiq kabilar uçraydi.

2019-yil boşida tumanda 14 418 kişi yaşagan: qozoqlar — 14 261 (98,91%), ruslar — 92 (0,64%), uyğurlar — 35 (0,24%), tatarlar — 18 (0,12%), boşqalar — 11 (0,08%). 2023-yil ma'lumotiga köra aholi 14 052 kişi: qozoqlar — 13 854 (98,59%), uyğurlar — 93 (0,66%), ruslar — 54 (0,38%), boşqalar — 51 (0,36%). Ingliz Vikipediyasida aholi soni 2013-yilda 15 228 (taxmin), 2009-yilgi röyxatda 15 258, 1999-yilda 17 885 kişi deb berilgan.

Tuman 9 ta qişloq okrugiga bölingan, ularda 11 ta qişloq aholi punkti bor.

Qişloq xöjaligining yetakçi tarmoği — çorvaçilik (qöyçilik, qoramolçilik, otçilik, tuyaçilik). Kartoşka va sabzavot yetiştiriladi. Tumanda mahalliy ahamiyatdagi avtomobil yöllari mavjud.

Hududda Abay Kunanboyev va Muxtor Auezov muzeylari, Abay va Şakarim yodgorlik majmuasi, xalq teatri, Jidebay qöriqxonasi, Kengirbay Jandosuli maqbarasi, Qönğir-Auliya va Sariköl ğorlari hamda Enlik-Kebek yodgorligi joylaşgan.