Alhon

Alhon (arabça — «kuylar, ohanglar»; «lahn» sözining köplik şakli) — Şarq xalqlari musiqa an'anasida ham vokal, ham çolğu musiqasini anglatuvçi umumiy atama. ÖzME'ga köra, bu söz faqat kuy yoki qöşiqni emas, ohang bilan boğliq boşqa hodisalarni ham qamrab olgan: şe'rni kuyga solib öqiş, hofizlarning Qur'on tilovati, xutbani ohang bilan öqiş va hatto bulbul sayraşi ham alhon deb atalgan.

Örta asr musiqa risolalarida alhonning bir neça turi farqlangan. ÖzME ulardan quyidagilarni sanab ötadi:

• Alhoni basitiy (oddiy alhon) — çolğuda çalinadigan kuy yoki şe'rni ohang bilan aytiş.
• Alhoni jirmiy (töliq alhon) — matn va ritmik usullarni özida birlaştirgan yaxlit musiqa asari.
• Alhoni infioliya — ğamgin, mahzun kayfiyatdagi kuylar.
• Alhoni mulazza — gözallikni ifodalab, tinglovçida nozik tuyğular uyğotadigan, zavq bağişlovçi kuylar.
• Alhoni muhayyila — kişini xayol oğuşiga tortadigan, tasavvurni qözğatuvçi asarlar.
• Alhoni xattiy — eng sodda körinişi: vokal asarni taşkil etuvçi alohida unsurlar, ya'ni har bir nağma, usul va şe'r misrasining yakka holdagi ifodasi.

Bu tasnif musiqani faqat tovuş tuzilişiga köra emas, balki uning inson ruhiyatiga ta'siriga qarab ham ajratgan.

ÖzME'ga köra, qadimgi risolalarda alhon parda, ya'ni maqom tuzilmalarining birikmalarini hamda sozanda va xonandalarning ijroçilik mahoratini oşirişga xizmat qiladigan maşqlarni ham bildirgan. Şu tariqa atama ham amaliy ijroni, ham musiqa nazariyasiga oid tuşunçalarni özida mujassam etgan.

Alhon söziga turkiy va forsiy mualliflarning asarlarida ham duç kelinadi. ÖzME bu mavzu böyiça adabiyot sifatida Mahmud Koşğariyning «Devonu luğotit turk», Alişer Navoiyning «Muhokamat ul-luğatayn» asarlarini hamda Işoq Rajabovning maqomlar masalasiga bağişlangan tadqiqotini (1963) körsatadi. Atama bugungi kunda asosan musiqa tarixi va mumtoz musiqa nazariyasiga oid adabiyotda işlatiladi.