Allellar

Allellar (yakkasi — allel), allelomorflar yoki allel genlar — bir genning gomologik xromosomalarda aynan bir joyda, ya'ni bir lokusda joylaşadigan turli şakllari. Har bir allel muayyan belgining qanday namoyon bölişini belgilaydi, turli allellar esa şu belgining bir-biriga zid yoki muqobil variantlarini yuzaga çiqaradi. Bu tuşunça Genetikaning, xususan irsiyat qonunlarini tuşuntirişning asosiy unsurlaridan biri.1

ÖzME atamani yunonça «allelon» — «bir-birini, özaro» sözi bilan izohlaydi va «allel» tuşunçasini daniyalik olim Vilgelm Iogansen 1909-yilda taklif qilganini yozadi. Inglizça Vikipediyaga köra, «allel» sözi undan avvalroq, 20-asr boşida Uilyam Beytson va Edit Saunders qöllagan «allelomorf» («boşqa şakl») atamasining qisqargan körinişidir.

Inglizça Vikipediya allelni DNK nukleotidlar ketma-ketligining ma'lum lokusdagi varianti deb ta'riflaydi. Allellar bir-biridan atigi bitta nukleotid bilan yoki bir neça ming juft asosgaça yetadigan qöşiliş va tuşib qoliş bilan farq qilişi mumkin. Tabiiy populyatsiyalarda eng köp uçraydigan, odatiy belgini beradigan allel «yovvoyi tip» deb ataladi.

Diploid organizmning tana (somatik) hujayralarida har bir genning ikki nusxasi — onadan va otadan ötgan allellar bor, jinsiy hujayralar (gametalar) esa ulardan faqat bittasini taşiydi. Ikkala allel bir xil bölsa, organizm şu lokus böyiça gomozigota, har xil bölsa geterozigota deyiladi. ÖzME'ga köra, ançagina genlar ikki allelga — dominant va retsessiv allelga ega; geterozigota holatda dominant allel ta'siri ustun keladi. Masalan, gomozigotalar SS yoki ss, geterozigota esa Ss tarzida yoziladi: katta harf dominant, kiçik harf retsessiv allelni bildiradi.

ÖzME bir allelning ustunlik darajasi allellarning özaro ta'siriga, genotip muhitiga va taşqi şaroitga boğliq ekanini ta'kidlaydi. Inglizça Vikipediya ham dominantlik har bir lokusda turliça namoyon bölişini, oddiy sxemaga siğmaydigan holatlar kodominantlik va poligen irsiylanişi orqali tuşuntirilişini qayd etadi.

Bitta gen ikkitadan ortiq allelga ega bölsa, bu köp allellilik deyiladi; ÖzME'ga köra, bunday qatorlarda dominant allel boş harf bilan, retsessiv allellar esa turli belgili kiçik harflar bilan ifodalanadi. Inglizça Vikipediyada keltirilgan klassik misol — insonning ABO qon guruhlari tizimi: uç asosiy allel olti xil genotip va tört xil qon guruhini hosil qiladi, aslida esa bu lokusda 70 dan ortiq allel aniqlangan.

Populyatsiyada allellarning nisbiy uçraş darajasi allel çastotasi deb ataladi. Ikki allelli oddiy holatda Xardi—Vaynberg qonuni genotiplar ulişini p² + 2pq + q² = 1 ifodasi bilan boğlaydi.