Allyuviy

Allyuviy (lotinça «alluvio» — «oqiziq», «yuvilib kelgan narsa»), allyuvial yotqiziqlar — daryo, soy va irmoqlar kabi doimiy oqar suvlar olib kelib töplagan, hali qattiq jinsga aylanmagan çökindilar. Ular xarsang, çağiltoş, şağal, qum, qumoq va gil zarralaridan iborat bölib, zarralarning silliqlanganlik darajasi va kattaligi turliça böladi. Geologiyada allyuviy kontinental, ya'ni quruqlikda hosil bölgan yotqiziqlarning asosiy turlaridan biri hisoblanadi.12

Inglizça Vikipediyaga köra, «allyuviy» tuşunçasining mazmuni asrlar davomida bir neça bor özgargan. 1690-yilda naşr etilgan fransuz luğatida u daryo va dengiz böylarida çökindilar töplanişidan paydo bölgan yangi yer sifatida ta'riflangan. 19-asrda bu atama daryolar yaqinda qoldirgan yotqiziqlarni bildirgan, ulardan qadimiyroq qatlamlar esa «diluviy» deb atalgan. Rusça Vikipediyaga köra, allyuvial yotqiziqlarni alohida tur sifatida ilk bor ingliz geologi Uilyam Baklend 1823-yilda ajratgan, Rossiyada esa bu atamani 1878-yilda tuproqşunos Vasiliy Dokuçayev qöllagan.

Allyuviy oqimning özanni yuviş (eroziya) va çökindi yotqiziş jarayonlari özaro uzluksiz ta'sirida yuzaga keladi. ÖzME'ga köra, u daryo özanini, qayirni va vodiydagi terrasalarni hosil qiladi hamda köplab kontinental çökindi formatsiyalarning şakllanişida muhim örin tutadi. Yotqiziqlar qalinligi oqimning kattaligiga boğliq: katta tekisliklarda allyuviy qatlami 10–20 metrgaça qalinlikka va bir neça ön kilometrgaça kenglikka yetadi.

Rusça Vikipediya toğ va tekislik daryolari allyuviysini farqlaydi. Tez oqadigan toğ daryolari asosan yirik xarsang va çağiltoşlarni qoldiradi; bunday yotqiziqlar yomon saralangan va aniq qatlamlanmagan böladi. Sekin oqadigan tekislik daryolarida esa mayda, yaxşi saralangan qum va qumoq ustunlik qiladi. Tekislik daryolari allyuviysi joylaşuviga köra özan, qayir va eski özan (staritsa) yotqiziqlariga bölinadi. Inglizça Vikipediyaga köra, allyuviyning aksariyati törtlamçi davrga mansub, ya'ni geologik jihatdan nisbatan yoş.

ÖzME'ga köra, allyuvial yotqiziqlar ötloqi, ötloqi-botqoq va botqoq tuproqlar uçun ona jins bölib xizmat qiladi va qişloq xöjaligida keng foydalaniladi. Qum va şağalli allyuviyda örmon daraxtlari östiriş va boğdorçilik, qumoq çökindili qayir va terrasalarda esa poliz, sabzavot va yem-xaşak ekinlari yetiştiriş qulay. Bu tuproqlar unumdor bölsa-da, öğitga, ayniqsa kaliyli öğitga talabçan.

Inglizça Vikipediya qayir allyuviysining yuqori unumdorligi insoniyatning eng qadimgi tamaddunlari paydo bölişiga zamin yaratganini ta'kidlaydi. Rusça Vikipediyaga köra, yirik donali allyuviy yer osti içimlik suvlarining yaxşi yiğuvçi qatlami hisoblanadi; özan allyuviysida olmos, oltin va boşqa foydali qazilmalarning soçma konlari, şuningdek qurilişbop qum va şağal konlari uçraydi.