Antinomiya

Antinomiya (yunonça antinomia — «qonundagi ziddiyat», «qarşi» va «qonun» sözlaridan) — bir xil narsa haqidagi ikki qarama-qarşi fikrning har biri mantiqan bir xil asosli bölib çiqadigan holat. Boşqaça aytganda, bu teng darajada isbotlanadigan ikki xulosa, qoida yoki mulohaza örtasidagi ziddiyatdir. Atama falsafa, mantiq va matematika asoslarida qöllanadi, ayniqsa Immanuil Kant falsafasi bilan boğliq.12

ÖzME'ga köra, qadimgi mutafakkirlar bunday ziddiyatlarni asosan aporiya deb atagan. Rusça Vikipediyaga köra, antinomik fikrlaş ğoyasi qadimgi yunon falsafasida, Platon va Aristotel davrida paydo bölgan; miletlik Evbulid taklif qilgan «Yolğonçi» paradoksi şunday ziddiyatlarning maşhur namunasidir: «Men hozir yolğon gapiryapman» degan gap rost bölsa yolğon, yolğon bölsa rost bölib çiqadi. Inglizça Vikipediyaga köra, Kant bu usulning asosçisi sifatida eleyalik Zenonni körsatgan. Atamaning özi 17-asrdagi huquqiy ifodadan kelib çiqqan bölib, dastlab ikki qonun örtasidagi ziddiyatni anglatgan; rusça Vikipediyaga köra, uni falsafaga Goklenius olib kirgan.

Atama Kantning «Sof aqlning tanqidi» asarida alohida ahamiyat kasb etgan. ÖzME va Vikipediya ma'lumotlariga köra, Kant aql tajriba doirasidan çiqib, olamni bir butun sifatida bilişga urinsa, muqarrar ravişda ziddiyatga duç keladi, deb hisoblagan. U «sof aql»ning tört antinomiyasini keltiradi, ularning har birida tezis ham, antitezis ham baravar isbotlanadi:

• olam zamon va makonda çekli — olam çeksiz;
• har bir murakkab substansiya oddiy qismlardan iborat — oddiy narsa umuman yöq;
• olamda erkinlik bor — olamda faqat sababiyat hukm suradi;
• olamning boş sababçisi (Xudo) mavjud — bunday sababçi yöq.

Kant bundan inson bilimi faqat hodisalar olami bilan çegaralanadi, «narsa özida» esa bilib bölmaydi, degan xulosa çiqargan. ÖzME bu ta'limotni agnostitsizm bilan boğlaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, antinomiyalar mavzusini Fixte, Şelling va Gegel davom ettirgan; Gegel ziddiyat faqat kosmologik ğoyalarda emas, olamning özida mavjud deb ta'kidlagan.

Rusça Vikipediyaga köra, Kant antinomiyalari zamonaviy formal mantiq ma'nosidagi antinomiya emas. 19-asr oxiri — 20-asr boşida töplamlar nazariyasida haqiqiy antinomiyalar aniqlangan, ulardan eng maşhuri — Rassel paradoksi. Inglizça Vikipediyaga köra, nemis tilida «antinomiya» deb faqat formal tizim içida qat'iy isbotlanadigan, ya'ni tizim aksiomalari yoki xulosa qoidalaridagi xatoni körsatadigan ziddiyatlar ataladi. Bu kaşfiyotlar mantiq va matematika asoslarini qayta örganişga turtki bergan.