Axsikat

Axsikat, Axsikent — Farğona vodiysidagi qadimiy şahar xarobasi. ÖzME'ga köra, Namangan viloyati Töraqörğon tumanidagi Şahand qişloği hududida, Sirdaryoning öng qirğoğida joylaşgan. Inglizça Vikipediyaga köra, yodgorlik Namangandan taxminan 22 kilometr janubi-ğarbda bölib, 30 gektar maydonni egallaydi. Şahar miloddan avvalgi 3–2-asrlarda vujudga kelgan, 9–10-asrlarda esa Farğona vodiysining poytaxti bölgan.12

Inglizça Vikipediyaga köra, Axsikat Qoşğardan ğarbga boradigan Buyuk ipak yölidagi karvon bekatlaridan biri bölgan; u nafaqat savdo, balki hunarmandçilik markazi sifatida ham tanilgan. Rusça Vikipediyaga köra, 7–13-asrlarda bu yerda tigelda quyma pölat işlab çiqariladigan Örta Osiyodagi markazlardan biri bölgan. 10-asrga kelib Axsikat vodiyning eng yirik va nufuzli şaharlaridan biriga aylangan: unda kamida ikkita masjid, saroy, zindon va karvonsaroy bölgan.

ÖzME'ga köra, 1219-yilda şahar möğullar tomonidan butunlay vayron qilingan. Inglizça Vikipediyaga köra, uni Çingizxon laşkarboşilaridan biri Jebe noyon egallagan. Rusça Vikipediya ma'lumotiga köra, vayronagarçilikka qaramay, 15-asrda ham bu joy yirik şahar sanalgan va Boburning otasi Umarşayx mirzo Farğonani boşqarganda Axsini öz qarorgohi qilib tanlagan. 1620-yildagi zilziladan söng şahar butunlay vayron bölgan, omon qolgan aholi qöşni Namanganga köçib ketgan.

ÖzME eski şahar örnidan 5–7 kilometr ğarbda 14–17-asrlarda yangi şahar — Axsi bunyod etilganini qayd etadi. Rusça Vikipediya ham Axsikatni Axsi bilan adaştirmaslik kerakligini ta'kidlaydi.

Arxeologik tadqiqotlar şahar ark, şahriston va raboddan iborat bölganini, bu uç qismning har biri alohida devor bilan örab olinganini körsatgan. ÖzME'ga köra, arkda hokim saroyi va zindon, şahristonda içki bozor, jome masjidi, pişiq ğiştdan qurilgan hovuz va ariqlar, rabodda esa hunarmandlar mahallalari va taşqi bozor joylaşgan. Rusça Vikipediyaga köra, şahar taşqi devorlari böylab çuqur xandaq qazilgan.

Yodgorlikni arxeologik tekşiriş 19-asr oxirida boşlangan. ÖzME'ga köra, 1885-yilda N. I. Veselovskiy, 1914-yilda I. A. Kastanye qaziş işlarini olib borgan; keyinroq M. Ye. Masson (1939) va A. N. Bernştam (1948) tadqiqotlar ötkazgan. 1957–1959-yillarda Namangan ölkaşunoslik muzeyi xodimlari ham yodgorlikni örgangan. 1960-yilda Özbekiston Fanlar akademiyasi Tarix va arxeologiya institutining ekspeditsiyasi rabod hududida 11-asrga oid hammom qoldiqlarini topgan; u yerdan sopol idişlar, quvurlar, mis tangalar va şişa buyumlar çiqqan.

Akademik Ya. Ğ. Ğulomov va arxeolog I. Ahrorov bu yerda turli davrlarga mansub ikki şahar — qadimgi Axsikat va keyingi Axsi bölganini birinçi bölib asoslab bergan. ÖzME Bobur aynan Axsida tuğilgan deb yozadi, Inglizça Vikipediya esa uning Andijonda tuğilgan bölişi ehtimoli yuqoriligini qayd etadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, 2002-yilda Britaniya-Özbekiston ekspeditsiyasi bu yerda damask pölati işlab çiqarilganini tasdiqlovçi dalillar — 1300 darajagaça issiqlikka bardoş beradigan kaolin tigellarni topgan. 1967-yilda rassom I. A. Smirnov Axsikat xarobalaridan yiğgan sopol, bronza buyumlar va taqinçoqlar töplamini Moskvadagi Şarq xalqlari davlat muzeyiga topşirgan. ÖzME'ga köra, yodgorlik 1950-yildan davlat muhofazasida.