Bekobod şamoli

Bekobod şamoli, Xovos şamoli — Farğona vodiysining ğarbiy çiqişidagi tor yölak orqali Mirzaçöl tomon esadigan kuçli mahalliy şamol. ÖzME'ga köra, u vodiydan Sirdaryo viloyati tomon şarqiy va janubi-şarqiy yönalişda esadi. Qarama-qarşi tomonga, ya'ni vodiy içkarisiga esadigan şamol esa «Qöqon şamoli» deb ataladi.1

Farğona vodiysi şimol, şarq va janubdan 3000–5000 metrgaça baland toğlar bilan öralgan, şu bois uning havosi qöşni hududlarnikidan ança farq qiladi. Vodiyni ğarbdagi tekisliklar bilan faqat Farğona (Xöjand) yölagi boğlaydi; ÖzME'ga köra, bu yölakning eni 9–40 km, uzunligi 70–75 km.

Qişda şimoldan kelgan sovuq arktik havo Sirdaryo viloyatidagi Dalvarzin çöli ustida past bosimli iliqroq havo bilan uçraşadi. Şu paytda vodiyda töplangan yuqori bosimli sovuq havo ğarbga intiladi va tor yölakdan siqilib ötib, Xovos tomonga katta tezlik bilan otilib çiqadi. Arktik havo aksinça vodiy içiga kirib borganda Qöqon şamoli hosil böladi. Yozda esa vodiyda qizigan havo yuqoriga kötariladi va uning örnini yölak orqali ğarbdan kelgan havo egallaydi. Bunday hodisa toğlar orasidagi tor yölaklarda havo oqimi kuçayişining odatiy namunasi hisoblanadi.

ÖzME'ga köra, Bekobod şamoli yiliga örtaça 52 kun esadi; u köpinça noyabrda boşlanib, martda tugaydi. Odatda tezligi sekundiga 15–20 metr, ayrim hollarda 45 metrgaça yetadi. Har bir esiş davri 2 kundan 5 kungaça çözilişi mumkin.

Şamol qişloq xöjaligiga jiddiy ziyon keltiradi. U çang-tözon kötaradi, ariq va kanallarni qum bilan kömib taşlaydi, tuproqning unumdor ustki qatlamini uçirib ketadi. ÖzME'ga köra, bahorda ayniqsa ğöza nihollari nobud böladi, Sirdaryo viloyati va Qöqon atrofidagi ekinlar zarar köradi. Kuçli esgan paytlarda daraxtlar va telefon ustunlari qulagan, tomlardagi şifer va tunukalar köçib ketgan, oynalar singan, hatto avtomobil va vagonlar ağdarilgan hollar qayd etilgan.

Şamolning kuçini kamaytiriş uçun dalalar 100–120 metr kenglikdagi kartalarga bölinib, ularning orasida 5–10 metr kenglikda ihota daraxtzorlari barpo etiladi. Daraxtlar havo oqimini sekinlaştiradi, tuproq va ösimliklardan namning buğlanişini kamaytiradi, yerga yaqin qatlamda havo namligini oşiradi.