Bentos

Bentos (yunonça «benthos» — çuqurlik) — dengiz, okean va çuçuk suv havzalarining tubida, tubdagi balçiq ustida va uning içida yaşaydigan organizmlar majmui. Inglizça Vikipediyaga köra, atamani 1891-yilda nemis biologi Ernst Gekkel kiritgan. Bentos suv havzalari ekotizimlarining muhim qismi bölib, Dengiz biologiyasi va gidrobiologiyada alohida örganiladi. U suv oqimi bilan suzib yuradigan plankton va mustaqil suzuvçi nektondan farq qiladi.1

Bentos tarkibiga köra ösimliklar — fitobentos va hayvonlar — zoobentosga bölinadi. ÖzME'ga köra, zoobentos yaşaş tarziga qarab bir neça guruhga ajratiladi: loyqa içida yaşovçi infauna (köp tukli çuvalçanlar, ikki pallali mollyuskalar, ayrim ignaterililar), loyqa ustida örmalab yuruvçi hayvonlar (mollyuskalar, qisqiçbaqasimonlar, ignaterililar), tubga yopişib yaşovçi epifauna (ğovaktanlilar, gidroidlar, aktiniyalar, marjonlar, mşankalar, dengiz yopqiçlari) hamda tub yaqinida suzib yurib, vaqti-vaqti bilan unga tuşadigan nektobentos (krevetkalar, mizidlar, ayrim goloturiyalar, tub baliqlari).

Organizmlar ölçamiga qarab makrobentos, meyobentos va mikrobentos farqlanadi. Bu guruhlar çegarasi manbalarda turliça berilgan: ÖzME makrobentosga 5–10 mm dan yirik, meyobentosga 0,5–10 mm, mikrobentosga 0,5 mm dan kiçik organizmlarni kiritadi; inglizça Vikipediya esa 1 mm va 0,1 mm çegaralarini qöllaydi. Masalan, nematodalar va eşkakoyoqli qisqiçbaqasimonlar meyobentosga, bakteriyalar, diatom suvötlari va infuzoriyalar mikrobentosga kiradi.

ÖzME'ga köra, dengizning sayoz qismida fitobentos asosan yirik suvötlaridan iborat, çuqurlikda esa yoruğlik yetişmagani uçun hayvonlar va bakteriyalar ustunlik qiladi. Çuqurlik ortgan sari bentos biomassasi kamayib boradi: okean tubining atigi 8 foizini egallaydigan 200 metrgaça çuqurlikdagi sohil suvlariga bentos biomassasining 60 foizi töğri keladi, tubning qariyb törtdan uç qismini taşkil etadigan abissal qismiga esa bor-yöği 10 foiz. Okean bentosining umumiy biomassasi 10–12 milliard tonna deb baholanadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, çuqur suvlarda bentos asosan yuqori qatlamlardan çökib tuşadigan organik qoldiqlar — «dengiz qori» hisobiga oziqlanadi, şuning uçun bu yerdagi organizmlarning köpçiligi qoldiqxörlar va detritofaglardir. Çuçuk suvlarda bentos tur va son jihatidan dengizdagiça xilma-xil emas; uning tarkibiga turli umurtqasizlar, suvötlari va gulli suv ösimliklari kiradi.

Bentos köplab baliqlar va boşqa suv hayvonlari uçun asosiy ozuqa manbai hisoblanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, tubda yaşovçi umurtqasizlar ifloslanişga sezgir bölgani uçun suv sifatini baholaşda bioindikator sifatida qöllanadi. Dengiz tubidan tralda baliq oviga dunyodagi ov hajmining qariyb çoragi töğri keladi, biroq bu usul bentos yaşaş muhitiga zarar yetkazgani uçun tobora köproq tanqid qilinmoqda.