Bulğor tili

Bulğor tili — qadimgi bulğorlarning hozirgi kunda iste'moldan çiqqan turkiy tili. Bulğorlar turkiy qabilalar ittifoqi bölib, ilk örta asrlarda Azov dengizi böylarida, Balkan yarim orolida va Volga — Kama havzasida davlatlar tuzgan. ÖzME'ga köra, bulğor tili qadimgi tillardan xazar tiliga, hozirgi tillardan esa çuvaş tiliga yaqin turadi va bu uç til turkiy tillarning alohida bulğor guruhini taşkil etadi. Inglizça Vikipediyaga köra, çuvaş tili şu guruhning bugungi kungaça yetib kelgan yagona vakili.12

Rusça Vikipediyaga köra, «bulğor tili» bir-biriga juda yaqin bölgan, bir-biridan keyin yoki ayni bir davrda mavjud bölgan bir neça tilning umumiy nomidir. Ilk bulğor tili 5–7-asrlarda Azov dengizi atrofidagi Buyuk Bulğoriya qabilalarida tarqalgan. Dunay bulğorlari tili 7–10-asrlarda Balkanda Birinçi Bolgar podşoligiga asos solgan zodagonlar tili bölgan va slavyan aholisi orasida asta-sekin singib ketgan.

Volga bulğorlari tili Volga Bulğoriyasida va keyinçalik Oltin Orda tarkibidagi Bulğor ulusida qöllangan. ÖzME'ga köra, bulğorlar davlati Volga va Kama daryolari böyida 10-asrda vujudga kelgan, uning inqirozidan söng bulğor qabilalari ittifoqi tarqalib ketgan. Rusça Vikipediyaga köra, Volga bulğor tilining bevosita davomçisi — hozirgi çuvaş tili.

Bulğor tilida yozilgan yirik matnlar saqlanmagan. ÖzME'ga köra, til haqida Vizantiya, Yevropa, arman va arab sayyohlarining esdaliklari, qabr toşlaridagi yozuvlar, kişi va joy nomlari asosida fikr yuritiladi. Rusça Vikipediyaga köra, Volga bulğor tilidan 13–14-asrlarga oid arab yozuvidagi qabr toşi bitiklari qolgan, ayrim sözlar Ibn Fadlanning 10-asrdagi xotiralarida uçraydi. Dunay bulğorlari tilidan esa Preslav bitigi va «Bolgar xonlari ismnomasi» kabi parça yodgorliklar yetib kelgan. Bulğor tilidan ötgan sözlar venger, slavyan tillari va Volga böyi xalqlari tillarida ham saqlangan.

Inglizça Vikipediyaga köra, örta asr arab mualliflari — al-Istaxriy va Ibn Havqal bulğorlar tilini xazarlar tiliga öxşaş deb yozgan, Beruniy esa uni turkiy va xazar tillarining aralaşmasi deb ta'riflagan.

Bulğor tili umumturkiy tillardan muntazam tovuş farqlari bilan ajralib turadi. ÖzME'ga köra, boşqa qadimgi turkiy tillardagi «z» örnida bu tilda «r», «ş» örnida esa «l» keladi: masalan, «kuz» sözi bulğorça «kyor», «qiş» sözi «xyol» şaklida bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, şu sababli tilşunoslar bulğor guruhini «lir-turkiy» yoki oğur tillari deb, qolgan turkiy tillarni esa «şaz-turkiy» deb ataydi; bu nomlar ayni şu tovuş muvofiqligidan kelib çiqqan.

Rusça Vikipediyada bulğor tillarining yana bir qator belgilari sanab ötiladi: söz boşidagi «y» tovuşining affrikataga ötişi, ayrim undoşlarning yumşalişi, unlilarning öziga xos rivojlanişi. Fe'l şakllarida ham boşqa turkiy tillardan farqlar uçraydi.

Inglizça Vikipediyaga köra, ayrim olimlar bulğor tilini hun tili bilan yaqin bölgan deb taxmin qilgan, ammo hun tilidan juda kam söz saqlangani uçun bu fikr isbotlanmagan. Bulğor tilini eroniy tillarga boğlaşga qaratilgan urinişlar ham ilmiy jihatdan qöllab-quvvatlanmagan. Asosiy ilmiy qaraş bulğor tilini oğur guruhiga mansub turkiy til sifatida ta'riflaydi.