Buzuq yer

Buzuq yer (inglizça badlands — bedlend) — toğ oldi hududlarida uçraydigan, suv eroziyasi natijasida çuqur jarliklar va qirlar bilan ziç kesilgan, dehqonçilikka yaroqsiz yer. ÖzME'ga köra, yurib ötiş qiyin bölgan tik yon bağirlar ham şu nom bilan ataladi.1

ÖzME buzuq yerlarning asosan suv ötkazmaydigan gil jinslarni sel yuvib ketişi natijasida paydo bölişini qayd etadi. Inglizça Vikipediyaga köra, bunday relyef uç omil birga kelganda şakllanadi: oson yemiriladigan, ammo suv ötkazmaydigan yer yuzasi, siyrak ösimlik qoplami hamda kam uçraydigan, lekin kuçli jalalar. Yomğir suvi gil qatlamiga singib ulgurmay köplab mayda oqimlarga bölinadi, ular tobora kengayib, bir-biriga qöşilib boradigan jarlik va soylarni hosil qiladi. Tomçilar zarbasi yumşoq çökindilarni boşatib, yemirilişni yanada tezlaştiradi; bentonit gili mavjudligi va hududning tektonik kötarilişi ham bu jarayonni kuçaytiradi.

Inglizça Vikipediyaga köra, buzuq yer relyefi juda yuqori jarlanganlik ziçligi bilan ajralib turadi: birlik maydonga töğri keladigan oqim özanlarining umumiy uzunligi katta böladi. Natijada çuqur özanlar qisqa va tik suvayirğiç qirlar bilan almaşinib keladi. Bunday joylarda qattiqroq qumtoş qatlamlari himoyasida saqlanib qolgan qoldiq tepaliklar va ustunsimon şakllar köp uçraydi. Tuproq qatlami deyarli yöq, ösimlik juda kam, şu sababli piyoda harakatlaniş ham qiyin.

Inglizça Vikipediya buzuq yerlar Antarktidadan boşqa barça qit'alarda, ayniqsa ziçlaşmagan çökindi jinslar tarqalgan joylarda uçrayişini qayd etadi. Ularning köpçiligi tabiiy yöl bilan paydo bölgan, ba'zilari esa haddan taşqari mol boqiş yoki ifloslaniş tufayli ösimlik qoplami yöqolgani sababli inson faoliyati natijasida vujudga kelgan.

ÖzME'ga köra, Özbekistonda buzuq yerlar Surxondaryo viloyatining Boysun va Şerobod tumanlarida, Samarqand viloyatidagi Oqtoğning janubiy yon bağrida uçraydi. Turkmanistonda Kopetdoğning ğarbiy yon bağrida, Amerika Qöşma Ştatlarida esa Qoyali toğlarning şarqiy etaklarida keng tarqalgan; bu yerlardagi Badlands milliy boği kabi hududlar buzuq yer relyefining mumtoz namunalari sifatida tanilgan.