Erşi mudofaasi

Erşi mudofaasi — miloddan avvalgi 104–101-yillarda Davan (qadimgi Farğona) davlatining poytaxti Erşi şahri ahlining Xitoydagi Xan imperiyasi qöşinlariga qarşi olib borgan kuraşi. Xitoy manbalarida bu töqnaşuv «Samoviy otlar uruşi» yoki Xan–Davan uruşi deb ham yuritiladi. ÖzME uni Xitoyning Farğonaga qilgan birinçi harbiy yurişi sifatida tavsiflaydi: ikki bosqiçli bu yuriş jami tört yilça çözilgan va uning markazida Erşi şahri turgan.1

Ikkala manba ham uruşning bahonasi otlar bölganini qayd etadi. Inglizça Vikipediyaga köra, elçi Çjan Szyan Xan imperatori Udiga Davanda tez va çidamli «samoviy otlar» borligi haqida xabar bergan. Imperator ularni köçmanlar — xunnlarga qarşi kuraşda otliq qöşinni kuçaytiriş uçun olmoqçi bölgan va oltin hamda oltindan yasalgan ot haykali bilan savdo elçiligini yuborgan. Davan zodagonlari otlarni sotişdan boş tortgan, qaytayotgan elçilar esa yölda öldirilib, mollari talangan. ÖzME ham uruşning boşlanişiga imperator uçun ot sotib olinmagani bahona bölganini ta'kidlaydi.

Qöşinga boş qömondon qilib imperatorning yaqini Li Guanli tayinlangan. ÖzME qöşin sonini 40–50 ming kişi deb körsatadi, inglizça Vikipediya esa 6 ming otliq va 20 ming piyoda haqida yozadi. Yöl Tarim havzasi va Taklamakon çöli orqali ötgan; vohalardagi kiçik şahar-davlatlar oziq-ovqat bermagani sababli qöşin ularni qamal qilişga majbur bölgan va holdan toygan. ÖzME'ga köra, Erşiga yetib bormasdanoq qöşinning katta qismi yöqotilgan, Özgan şahriga hujum esa yana katta talafot bilan tugagan. Şundan söng Li Guanli qolgan kuçlari bilan Dunxuanga qaytgan. Birinçi yuriş Xan qöşinlarining mağlubiyati bilan yakunlangan.

Imperator yurişni töxtatmaslikka qaror qilib, ançagina katta va yaxşi ta'minlangan qöşin yuborgan. ÖzME'ga köra, 60 ming kişilik qöşin Erşini ikkinçi marta qamal qilgan va qamal 40 kundan ortiq davom etgan; farğonaliklar şaharni qattiq himoya qilib, duşmanga katta zarar yetkazgan. Inglizça Vikipediya qöşin bilan birga 30 ming ot, 100 ming hökiz hamda 20 ming eşak va tuya ham yuborilganini aytadi. Unga köra, Xan muhandislari şahar orqali oqib ötgan daryoning yönalişini özgartirib, Erşini suvsiz qoldirgan, 40 kunlik qamaldan söng taşqi devor yorib ötilgan. Şundan keyin zodagonlar öz hukmdorini öldirib, sulh taklif qilgan.

ÖzME xitoyliklarning sulhga rozi bölişini boşqa omillar bilan izohlaydi: kutilgan ittifoqçi Usun xonligidan yordam kelmagan, Qanğ davlati qöşinining Farğonaga yordamga kelişi ehtimoli esa xavotir uyğotgan. Ikkala manbaga köra ham sulh şartlariga binoan Xan qöşini 3 mingça zotdor ot hamda oziq-ovqat olib qaytgan. Inglizça Vikipediya Davan taxtiga Xanga xayrixoh zodagon Meysay qöyilganini ham qayd etadi.

ÖzME'ga köra, ikkinçi yuriş ham ikki yil davom etib, miloddan avvalgi 101-yilda tugagan va xitoyliklar katta talafot körgan: yurişga çiqqanlarning öndan bir qismigina yurtiga qaytgan. Inglizça Vikipediya esa uruşni Xan sulolasining ğalabasi deb baholaydi: bu yuriş Tarim havzasidagi vohalar davlatlarini xunnlardan yuz ögirib, Xanga böysunişga undagan va keyinçalik Ğarbiy ölkalarda Xan nazoratining örnatilişiga yöl oçgan.

Erşining aniq örni munozarali. Inglizça Vikipediya uni hozirgi Xöjand bilan bir deb hisoblaydi, boşqa tadqiqotçilar esa Farğona vodiysining boşqa qismlaridagi qadimiy şahar xarobalari bilan boğlaydi. ÖzME maqolasi asosan Abduxoliq Abdurasul öğlining «Qadimgi Farğona tarixidan» (Toşkent, 2002) kitobiga tayanadi.