Fazogir

Fazogir (AQShda: astronavt, Rossiyada: kosmonavt, Xitoyda: taykonavt) — fazoviy kema ekipaji a'zosi bölib xizmat qilişga tayyorlangan şaxs. Ilk fazogir Yuriy Gagarin bölgan. Fazoga sayohat qiluvçilar esa fazoviy sayyoh deb ataladi.

Fazogir kosmik kemada kosmosga parvoz qilib, kosmik texnikani sinaydi va işlatadi. U amaliy va ilmiy kuzatuvlar ötkazadi hamda natijalarni qayd etib boradi. Rossiyada «kosmonavt» kosmik parvozda kosmik texnikani sinovdan ötkazuvçi va işlatuvçi inson sifatida ta'riflanadi.

Amerika manbasida ta'kidlanişiça, AQShda «astronavt» atamasi NASA, Federal aviatsiya boşqarmasi (FAA) va harbiylar tomonidan qöllanadi, har birida mezonlar biroz farq qiladi. Uollі Şirra kabi ba'zi fazogirlar kema boşqaruvida qatnaşmaydiganlarni astronavt deb atamaslik kerak, degan fikrda bölgan.

Dastlabki kosmonavtlarni tayyorlaş AQShda 1959-yilda, SSSRda 1960-yilda boşlangan. Birinçi fazogir Yuriy Gagarin 1961-yil 12-aprelda kosmosga parvoz qildi. Birinçi ayol — Valentina Tereşkova — 1963-yil 16-iyunda parvoz qildi. Aleksey Leonov 1965-yil 18-martda „Vosxod-2“ kemasida oçiq kosmosga çiqqan jahondagi birinçi inson böldi. 1969-yil 16—24-iyulda AQSh astronavtlari N. Armstrong, E. Oldrin va M. Kollinz Oyga parvoz qildilar. Özbekistonlik V. Jonibekov 5 parvozda jami 145 kun 15 soat 58 daqiqa 29 soniya kosmosda bölgan, S. Şaripov esa 1998-yil avgustda „Endever“ kemasida parvoz qilgan.

Xitoyda birinçi taykonavt Yan Livey 2003-yil 15-oktyabrda „Shenchjou-5“ kemasida parvoz qildi.

Atamalar tarixi: «astronavt» sözi yunonça «yulduz» va «dengizçi» sözlaridan olingan; zamonaviy ma'noda u birinçi marta 1930-yilda Nil Jonsning hikoyasida uçraydi. Rus manbasiga köra, 1960-yil noyabridan SSSR rasmiy hujjatlarida «uçuvçi-astronavt» örniga «uçuvçi-kosmonavt» atamasi qöllana boşlagan.

Oldin fazogirlarni faqat davlatlar tayyorlagan. 2004-yildagi xususiy „SpaceShipOne“ parvozidan söng tijorat fazogirlari paydo böldi; 2004-yildan beri xususiy kompaniyalar fuqaro fazogirlarni tayyorlamoqda.

Kosmonavtda quyidagi xususiyatlar bölişi lozim: yuqori uçuvçilik qobiliyati, şoşilinç vaziyatlarda tez qaror qabul qiliş, şovqin, titraş, tezlik va tezlaniş ta'siriga hamda vaznsizlikka çidamlilik, jismoniy va ruhiy barkamollik. Şu sababli nomzodlar dastlab asosan harbiy va sinovçi uçuvçilar orasidan tanlangan. Keyinçalik maxsus tayyorgarlik va bilimga ega olimlar va muhandislar, söng sayyohlar ham kiritila boşlagan.

Aksariyat fazogirlar davlat tomonidan tayyorlanib, harbiy unvonli böladi. Yevropa kosmik agentligi (ESA) öz tayyorgarlik dasturini bitirganlarni «ESA astronavtlari» deb ataydi. Rossiyada «uçuvçi-kosmonavt» unvoni parvozdan söng beriladi.