Fermentlar

Fermentlar, yoki enzimlar — tirik hujayralarda hosil böladigan, asosan oqsil tabiatli biologik katalizatorlar. Ular kimyoviy reaksiyalarni özlari sarflanmagan holda tezlaştiradi. Inglizça Vikipediyaga köra, hujayradagi deyarli barça modda almaşinuvi jarayonlari fermentlar ta'sirida kerakli tezlikda keçadi; fermentlar 5000 dan ortiq turdagi biokimyoviy reaksiyalarni katalizlaydi. Ferment ta'sir qiladigan modda substrat, reaksiya natijasida hosil bölgan modda esa mahsulot deb ataladi. Fermentlarni örganadigan fan enzimologiya deyiladi.1

«Ferment» atamasi lotinça fermentum — «açitqi» sözidan olingan. Inglizça Vikipediyaga köra, «enzim» atamasini 1877-yilda nemis fiziologi Vilgelm Kyune qadimgi yunonça «xamirturuşda» ma'nosidagi sözdan yasagan.

Hazm şirasi göştni, ösimlik ekstraktlari va sölak esa kraxmalni qandga aylantiriş xususiyati XVII–XVIII asrlardayoq ma'lum bölgan, ammo mexanizmi tuşunilmagan. Inglizça Vikipediyaga köra, birinçi fermentni — diastazani 1833-yilda fransuz kimyogari Anselm Payen aniqlagan. Lui Paster açiş jarayonini faqat tirik açitqi hujayralari amalga oşiradi deb hisoblagan. 1897-yilda Eduard Buxner açitqi ekstrakti tirik hujayralarsiz ham şakarni açitişini isbotlagan va bu kaşfi uçun 1907-yilda Nobel mukofotiga sazovor bölgan. 1926-yilda Jeyms Samner ureaza fermentini toza oqsil holida kristallaştirib, fermentlarning oqsil tabiatini körsatgan. ÖzME'ga köra, XX asr örtalarida xromatografiya va rentgenostruktura tahlili yordamida köplab fermentlarning tuzilişi aniqlangan: masalan, ribonukleaza 124 ta aminokislota qoldiğidan iboratligi ma'lum bölgan.

ÖzME'ga köra, fermentlar oqsillar kabi oddiy va murakkab böladi. Murakkab ferment oqsil qismdan (apoferment) va oqsil bölmagan qismdan iborat; bu qism oson ajralsa, koferment yoki kofaktor deyiladi. Koferment vazifasini metall ionlari, nukleotidlar va ayniqsa vitaminlar hamda ularning hosilalari bajaradi. Şu sababli vitamin yetişmovçiligida köplab ferment tizimlarining işi buziladi. Köp fermentlar bir neça oqsil subbirliklardan tuzilgan törtlamçi strukturaga ega. Bir xil reaksiyani katalizlaydigan, ammo fizik-kimyoviy xossalari bilan farq qiladigan şakllari izofermentlar deyiladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, fermentlar reaksiyaning faollaniş energiyasini pasaytirib, uni million martalab tezlaştira oladi, biroq kimyoviy muvozanatni özgartirmaydi. Ularni oddiy katalizatorlardan ajratib turadigan asosiy belgi — yuqori özigaxoslik: har bir ferment faqat muayyan substrat yoki reaksiya turiga ta'sir qiladi.

Ferment faolligi harorat va muhitning kislotaliligiga (pH) boğliq. ÖzME'ga köra, odam va issiq qonli hayvonlar fermentlari tana haroratida (37–38°C) eng faol işlaydi, ança yuqori haroratda esa odatda denaturatsiyaga uçrab faolligini yöqotadi. Köpçilik fermentlar neytral muhitda faol, biroq oşqozondagi pepsin kislotali, tripsin esa işqoriy muhitda yaxşi işlaydi. Faollikni oşiruvçi moddalar aktivatorlar, susaytiruvçilari ingibitorlar deyiladi; inglizça Vikipediyaga köra, ingibitorlarning köpi dori yoki zahar sifatida ta'sir körsatadi. Fermentlar sintezi genetik kod bilan boşqariladi.

ÖzME'ga köra, ferment tizimlari buzilişi (fermentopatiyalar) köplab kasalliklarga sabab böladi; qon zardobidagi fermentlar faolligini ölçaş kasalliklarni erta aniqlaşda keng qöllanadi, ayrim fermentlar esa davolaşda ham işlatiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, sanoatda fermentlar antibiotiklar va boşqa murakkab moddalar işlab çiqarişda, kir yuviş kukunlarida oqsil, kraxmal va yoğ doğlarini parçalaş uçun, oziq-ovqat sanoatida esa göştni yumşatiş uçun foydalaniladi.