Galenit

Galenit (lotinça galena — «qörğoşin rudasi»), yoki qörğoşin yaltiroği — sulfidlar sinfiga mansub mineral, qörğoşin(II) sulfidning (PbS) tabiiy şakli. U qörğoşin olinadigan eng muhim ruda va kumuşning ham asosiy manbalaridan biri. Rusça Vikipediyaga köra, bu mineral galena nomi bilan Rim olimi Pliniy Katta asarlarida, milodiy 77-yildayoq tilga olingan.12

ÖzME'ga köra, galenit taxminan 86,6 foiz qörğoşin va 13,4 foiz oltingugurtdan iborat. Tarkibida köpinça selen, kumuş, vismut, surma, qalay, rux, temir va kadmiy aralaşmalari böladi. Rusça Vikipediyaga köra, kumuş miqdori ayrim hollarda 1 foizgaça va undan ham ortiq yetadi.

Mineral kub singoniyasida kristallanadi. Uning kristallari asosan kub, kub-oktaedr, kamroq oktaedr şaklida böladi, şuningdek yaxlit massalar, druza va skelet şakllar hosil qiladi. Rangi qörğoşinsimon kulrang, metalldek yaltiraydi. Qattiqligi Moos şkalasi böyiça 2–3, ziçligi 7,4–7,6 g/sm³. Rusça Vikipediyaga köra, galenit mört, kub böylab mukammal ajraladi va zinapoyasimon siniq hosil qiladi; havoda tez oksidlanib, qorayadi va yaltiroqligini yöqotadi. ÖzME'ga köra, nuraş jarayonida uning sirti serussit yoki anglezit minerallariga aylanadi.

Rusça Vikipediyaga köra, galenit tor taqiqlangan zonali yarimötkazgiç bölib, dastlabki radiotexnikada detektorli radiopriyomniklarda kristall detektor sifatida işlatilgan.

ÖzME'ga köra, galenit örta va past haroratli gidrotermal konlarda sfalerit, xalkopirit, arsenopirit, pirit va pirrotin bilan birga uçraydi. Inglizça Vikipediyaga köra, u eng köp tarqalgan sulfid minerallaridan biri; ohaktoş qatlamlaridagi past haroratli qörğoşin-rux konlarida ham, kontakt metamorfizm zonalarida va pegmatitlarda ham topiladi. Kumuşli galenit deyarli faqat gidrotermal yöl bilan hosil böladi.

ÖzME'ga köra, yirik konlari Rossiya (Oltoy, Şimoliy Kavkaz, Şarqiy Sibir, Primorye), Qozoğiston, AQŞ, Kanada, Avstraliya va Afrikada joylaşgan. Inglizça Vikipediya Germaniyadagi Frayberg, Angliyadagi Kornuoll, Ispaniyadagi Linares, Avstraliyadagi Broken-Xill va Maunt-Aiza konlarini ham maşhur deb sanaydi; uning ma'lumotiga köra, 2021-yilda Avstraliya dunyoda eng köp qörğoşin qazib olgan, bu qörğoşinning asosiy qismi galenitdan olinadi. Özbekistonda galenit konlari Nurota va Çotqol-Qurama toğlarida ma'lum.

Galenit asosan qörğoşin oliş uçun qazib olinadi. Inglizça Vikipediyaga köra, odamlar uni qadim zamonlardan beri işlatib kelgan, çunki qörğoşinni galenitdan oddiy olovda ham eritib oliş mumkin. ÖzME'ga köra, mineral tibbiyotda va böyoq tayyorlaşda ham qöllanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, qattiq holatdagi galenit suvda erimaydi va qölda uşlab turilganda deyarli xavfsiz, ammo uning çangini uzoq muddat yutiş yoki nafas bilan kiritiş zaharlanişga olib keladi.