Geteroploidiya

Geteroploidiya (yunonça «heteros» — boşqa, «-ploos» — karrali va «eidos» — körinişdan), aneuploidiya — organizm hujayralaridagi xromosomalar sonining haploid töplamga karrali bölmagan holda özgarişi, ya'ni töplamda bir yoki bir neça xromosomaning ortiqça bölişi yoki yetişmasligi. Rusça Vikipediyaga köra, bunday özgariş mitoz yoki meyozda xromosomalarning qutblarga notöğri taqsimlanişi natijasida yuzaga keladi. ÖzME'ga köra, geteroploid organizmlarning hayotçanligi past böladi; bu hodisa odamda, drozofila paşşasida, ğöza, bangidevona va boşoqli ösimliklarda aniqlangan.1

Geteroploidiya xromosomalar soniga qarab bir neça xilga bölinadi. Diploid töplamni 2n deb belgilasak:

• monosomiya (2n−1) — töplamda bitta xromosoma yetişmaydi;
• nullisomiya (2n−2) — bir juft gomologik xromosomaning ikkalasi ham yöq;
• trisomiya (2n+1) — töplamga bitta ortiqça xromosoma qöşilgan;
• tetrasomiya (2n+2) — bitta xromosoma ikki marta ortiqça takrorlangan.

ÖzME bu hodisani ğöza misolida batafsil tuşuntiradi. Ğözada xromosomalarning asosiy soni 13 ga teng. Diploid turlarda somatik hujayrada 26 ta, tetraploid (madaniy) turlarda esa 52 ta xromosoma bor; bunday ösimliklar meyozda 26 ta bivalent — gomologik xromosomalar juftini hosil qiladi. Bitta xromosoma yetişmagan monosomik ösimlikda 51 ta xromosoma bölib, meyozda 25 ta bivalent va bitta yakka xromosoma (univalent) kuzatiladi. Bir juft gomolog yöqolsa, 50 xromosomali nullisomik, bitta yoki ikkita xromosoma qöşilsa trisomik yoki tetrasomik şakllar paydo böladi. ÖzME'ga köra, xromosomalarning yöqolişi yoki qöşilişi ğözaning taşqi belgilarida sezilarli özgarişlarga olib keladi; masalan, çangi gamma-nurlar bilan nurlantirilgandan söng olingan «pakana» radiomutant köplab miqdoriy va sifat belgilari hamda xromosomalar sonining aneuploidligi bilan ajralib turadi.

Rusça Vikipediyaga köra, odamda aneuploidiya bir qator irsiy sindromlarga sabab böladi; masalan, 21-xromosoma böyiça trisomiya Daun sindromini keltirib çiqaradi. Autosomalar sonining buzilişi embrionning normal rivojlanişini izdan çiqaradi va özidan-özi homila tuşişining asosiy sabablaridan biri hisoblanadi. Aneuploidiya ösma hujayralari, ayniqsa qattiq ösmalar uçun ham xos.

ÖzME'ga köra, geteroploid şakllar Genetikada muhim tadqiqot vositasi bölib xizmat qiladi: ular yordamida genotipdagi ayrim xromosomalar va genlarning irsiy roli, genotip evolyutsiyasi örganiladi. Monosomik va nullisomik tahlil turli belgilarning qaysi xromosoma bilan boğliq holda irsiylanişini aniqlaşga, şuningdek, navlar va turlar örtasida xromosoma almaşinişini örganişga imkon beradi.