Asosiy mazmunga ötiş

Nima yangi v1.6.4 · 25-oktabr

Hamma versiyalar →
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Geteroploidiya

    Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 256–257-b. — ziyouz.com

    Geteroploidiya (yun. getero..., plos bu yerda — karrali va eidos — tur), aneuploidiya, polisemiya — organizm hujayralarida xromosomalar sonining galloid soniga karrali bölmagan holda özgarişi. Geteroploidlarning yaşovçanligi sust böladi. G. odamda, drozofilada, ğöza, bangidevona, ğalladoşlar va b.da topilgan. Ğözada xromosomalar (x)ning asosiy soni — 13. Poliploid turlarning somatik hujayralaridagi xromosomalar soni 2p=52 b-n, asosiy son böyiça esa ular tetraploid 4p=52 tarzida belgilanadi. Diploid turlar 2p=2x=26 ga ega. Somatik hujayralari 52 ta xromosomali ğözalar meyozda 26 ta bivalentlar (ikkita gomologik xromosomalar) hosil qiladi va töplamdagi har bir xromosomasi öz juftiga ega bölgan disomik (2p) hisoblanadi. Töplamda bitta xromosoma yetişmagan (2p—1) holda monosomiklar vujudga keladi; bunday ösimliklarning somatik hujayralarida 51 ta xromosoma mavjudligi sababli meyozda 25 ta bivalent + 1 ta univalent (yakka xromosoma), ya'ni 252+1' hosil qiladi. Ikki gomologik xromosoma (2p—2) ning yetişmasligidan nullisomik (2p— 2=50; 252) lar şakllanadi. Asosiy töplamga bitta xromosomaning qöşilişidan trisomik (2p+1=53; 252+12+|), ikkita xromosoma qöşilişidan tetrasomik (2p+2=54; 252+2+12+2 yoki 252+14) lar paydo böladi. Agar nullisomikda bir juft gomologik xromosoma yetişmasligi kuzatilsa, monosomikda bitta (q. Gemizigotapik), triva tetrasomiklarda uç va törtgaça juftsiz xromosomalar uçraydi. Juftdagi xromosomalardan birining yoki butun bir juftning yöqolişi yoki, aksinça, qöşilişi ğözaning fenotipida ma'lum özgarişlarga sabab böladi [mas, çangi gammanurlar b-n nurlantirilganidan söng olingan «pakana» radiomutanti köpgina miqdoriy va sifat belgilarining özgarganligi hamda aneuploid sondagi xromosomalari b-n farq qiladi]. Somatik va jinsiy hujayralardagi ayrim juft xromosomalarning qutblarga ajralişidagi buzilişlar G.ga sabab böladi. Şuning uçun G. meyotik va mitotik bölişi mumkin (q. Meyoz, Mitoz). G. yordamida genotipdagi ayrim xromosomalar va genlarning irsiy ahamiyati, genotip evolyutsiyasi, monosom va nullisom genetik taxdil yöli b-n turli belgilarning irsiylanişi, xromosomalarning navlararo va yot turlararo almaşinişi örganiladi. Abdusamat Egamberdiyev.

    Q.: Meyoz, Mitoz

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ГЕТЕРОПЛОИДИЯ (юн. гетеро..., plos бу ерда — каррали ва eidos — тур), анеуплоидия, полисемия — организм ҳужайраларида хромосомалар сонининг галлоид сонига каррали бўлмаган ҳолда ўзгариши. Гетероплоидларнинг яшовчанлиги суст бўлади. Г. одамда, дрозофилада, ғўза, бангидевона, ғалладошлар ва б.да топилган. Ғўзада хромосомалар (х)нинг асосий сони — 13. Полиплоид турларнинг соматик ҳужайраларидаги хромосомалар сони 2п=52 б-н, асосий сон бўйича эса улар тетраплоид 4п=52 тарзида белгиланади. Диплоид турлар 2п=2х=26 га эга. Соматик ҳужайралари 52 та хромосомали ғўзалар мейозда 26 та бивалентлар (иккита гомологик хромосомалар) ҳосил қилади ва тўпламдаги ҳар бир хромосомаси ўз жуфтига эга бўлган дисомик (2п) ҳисобланади. Тўпламда битта хромосома етишмаган (2п—1) ҳолда моносомиклар вужудга келади; бундай ўсимликларнинг соматик ҳужайраларида 51 та хромосома мавжудлиги сабабли мейозда 25 та бивалент + 1 та унивалент (якка хромосома), яъни 252+1’ ҳосил қилади. Икки гомологик хромосома (2п—2) нинг етишмаслигидан нуллисомик (2п— 2=50; 252) лар шаклланади. Асосий тўпламга битта хромосоманинг қўшилишидан трисомик (2п+1=53; 252+12+|), иккита хромосома қўшилишидан тетрасомик (2п+2=54; 252+2+12+2 ёки 252+14) лар пайдо бўлади. Агар нуллисомикда бир жуфт гомологик хромосома етишмаслиги кузатилса, моносомикда битта (қ. Гемизиготапик), трива тетрасомикларда уч ва тўртгача жуфтсиз хромосомалар учрайди. Жуфтдаги хромосомалардан бирининг ёки бутун бир жуфтнинг йўқолиши ёки, аксинча, қўшилиши ғўзанинг фенотипида маълум ўзгаришларга сабаб бўлади [мас, чанги гамманурлар б-н нурлантирилганидан сўнг олинган «пакана» радиомутанти кўпгина миқдорий ва сифат белгиларининг ўзгарганлиги ҳамда анеуплоид сондаги хромосомалари б-н фарқ қилади]. Соматик ва жинсий ҳужайралардаги айрим жуфт хромосомаларнинг қутбларга ажралишидаги бузилишлар Г.га сабаб бўлади. Шунинг учун Г. мейотик ва митотик бўлиши мумкин (қ. Мейоз, Митоз). Г. ёрдамида генотипдаги айрим хромосомалар ва генларнинг ирсий аҳамияти, генотип эволюцияси, моносом ва нуллисом генетик тахдил йўли б-н турли белгиларнинг ирсийланиши, хромосомаларнинг навлараро ва ёт турлараро алмашиниши ўрганилади. Абдусамат Эгамбердиев.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.