Haram

Haram (arabça — «man qilingan, muqaddas hudud») — 1) musulmonlarda muqaddas sanalib, qon tökiş va qurol olib yuriş taqiqlangan joy, eng avvalo Ka'ba atrofi; 2) musulmon mamlakatlarida hukmdor, amaldor va boylar xonadonining ayollar yaşaydigan, begonalar uçun yopiq qismi, majoziy ma'noda esa xonadon egasining xotinlari va kanizaklari. Ikkinçi ma'nodagi söz Yevropa tillariga «harem» şaklida kirgan.12

Inglizça Vikipediyaga köra, arab tilida bir xil uç undoşli H-R-M ildizidan yasalgan bir neça söz bor: «haram» (qisqa unlilar bilan) va «harom». Ikkalasi ham umumiy ma'noda «man qilingan» va «muqaddas» degan tuşunçalarni ifodalaydi, biroq «harom» köpinça şariatda taqiqlangan narsani bildiradi. Rusça Vikipediyaga köra, harem atamasi ham aynan «haram» — «taqiqlangan, muqaddas joy» sözidan kelib çiqqan; turklar unga joy bildiruvçi «-lik» qöşimçasini qöşib «haremlik» deb atagan, erkaklar qismini esa «selamlik» deyişgan. Yevropada keng tarqalgan yana bir nom — «seral» — italyanlar tomonidan fors tilidan özlaştirilgan bölib, u faqat ayollar qismini emas, sultonga qaraşli butun saroy majmuasini ham anglatgan.

ÖzME'ga köra, haram — qon tökiş va qurol taqiş man etilgan muqaddas joy. Inglizça Vikipediyaga köra, eng oliy muqaddaslikka ega ikki haram — Makkadagi Masjid al-Haram va Madinadagi Payğambar masjidi bölib, ular birgalikda «Haramayn» («ikki haram») deb ataladi. Saudiya Arabistoni qiroli 1986-yildan «Ikki muqaddas masjid xodimi» unvonini rasmiy ravişda qöllaydi. «Haram» sözi Quddusdagi al-Aqso masjidi kabi boşqa muqaddas joylarga nisbatan ham işlatiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, bu söz masjidning namoz öqiladigan zalini hamda islom şaharsozligida aholi soni çeklangan, suv manbalari va tabiat himoya qilingan qöriqlanadigan hududni ham anglatgan.

ÖzME'ga köra, haramga xonadon egasi va uning öğillaridan boşqa erkaklarning kirişi taqiqlangan, uni biçilgan qullar — «haram oğalari» qöriqlagan. Rusça Vikipediyaga köra, harem hodisasi Abbosiy xalifalar davrida töliq şakllanib, keyingi islom hukmdorlari saroylari uçun namuna bölgan; 10-asr boşlariga kelib saroy ayollari ulkan saroy majmuasi içida alohida, yopiq tuzilmaga ajratilgan. Usmonli saltanatida 17-asr boşlaridan haram işlarini sultonning onasi — valida sulton boşqargan. Oddiy xonadonlarda ayollar qismi odatda alohida kirişga, öz hovlisi va boğiga ega bölgan, erkaklar qismidan qulflanadigan eşik bilan ajratilgan.

ÖzME'ga köra, aksariyat mamlakatlarda köpxotinlilikning taqiqlanişi, ayollarning erkaklar bilan teng huquqqa ega bölişi, iqtisodiy va madaniy taraqqiyot natijasida haramlar deyarli yöqolib ketgan.