Saudiya Arabistoni

Saudiya Arabistoni (rasmiy nomi — Saudiya Arabistoni Qirolligi) — Osiyoning janubi-ğarbida, Arabiston yarim orolida joylaşgan davlat. Poytaxti — Ar-Riyod. Mamlakat Makka va Madina kabi islomning muqaddas şaharlarini öz içiga oladi.

Uz Vikipediyadagi ma'lumotga köra, hozirgi Saudiya Arabistoni hududida mil. av. 2 ming yillikdan köçmançi arab qabilalari yaşagan. Milodiy 7-asrda Hijozda islom paydo bölgan. 16-asr boşlarida Hijoz Usmonlilar tasarrufiga ötgan.

Saudiylar davlatining boşlanişi 18-asr bilan boğlanadi. Birinçi Saudiylar davlati tarixi manbalarda turliça beriladi: özbekça Vikipediyada 1745—1811-yillar, inglizça Vikipediyada 1727—1818-yillar (rusça Vikipediyada esa davlat 1744-yilda boşlangan, 1817-yilda tugagan deyiladi). Ikkinçi davlat özbekça Vikipediyada 1843—65-yillar, inglizça Vikipediyada 1824—1891-yillar deb körsatilgan; rusça Vikipediyaga köra u 1824-yilda taşkil topgan va 67 yil davom etgan.

1902-yilda Abdulaziz ibn Abdurahmon (Ibn Saud) Ar-Riyodni egalladi va Ol Saudlarning uçinçi davlatiga asos soldi. 1924—25-yillarda Hijoz Najdga qöşib olindi, 1926-yil yanvarda Ibn Saud özini Hijoz podşosi deb e'lon qildi. 1927-yil Buyuk Britaniya yangi davlatni tan oldi. 1932-yildan mamlakat Saudiya Arabistoni Podşohligi deb ataladi; milliy bayrami — 23-sentabr.

Ikkinçi jahon uruşida mamlakat qatnaşmadi. 1943-yil AQSH bilan diplomatik aloqa örnatildi. 1962-yil Saud hokimiyatni amir Faysalga topşirdi, 1964-yil esa taxtdan voz keçdi. 1973-yilgi Yaqin Şarqdagi uruşda Saudiya Arabistoni arab mamlakatlari tomonida turdi. 1975-yil Faysal öldirilgaç, Xolid ibn Abdulaziz, 1982-yil esa Faxd bin Abdulaziz podşoh böldi. Mamlakat 1945-yildan BMT a'zosi; Özbekiston bilan diplomatik munosabatlar 1992-yil fevralda örnatilgan.

Mamlakat Arabiston yarim orolining katta qismini egallaydi. Ğarbdan Qizil dengiz, şarqdan Fors qöltiği bilan öralgan. Şimolda Iordaniya, Iroq va Quvayt, şarqda Bahrayn, Qatar va Birlaşgan Arab Amirliklari, janubi-şarqda Ummon, janubda Yaman bilan çegaradoş. Maydoni manbalarda turliça körsatilgan: 2,25 million km² (özbekça), 2 217 949 km² (rusça, rasmiy ma'lumot; boşqa baholarda 1 960 582 — 2 240 000 km²), 2 149 690 km² (inglizça). Barça manbalarga köra mamlakat dunyoda maydoni böyiça 12-örinda.

Hududning köp qismini çöllar taşkil qiladi (taxminan 1 million km²). Eng yirik qumli çöllar — Nefud, Dahna va Rubʼ-al-Xoli. Ğarbda Qizil dengizga parallel ravişda Hijoz va Asir toğlari çözilgan. Fors qöltiği böylab Al-Xasa pasttekisligi joylaşgan. Iqlimi quruq, yozi juda issiq; yoğin köp joyda yiliga 100 mm dan kam. Muntazam oqadigan daryolar yöq; suv quduqlar, hovuzlar va dengiz suvini çuçuklaştiriş orqali olinadi. Özbekça Vikipediyaga köra, dunyoda olinayotgan çuçuk suvning 30% i şu yerda işlab çiqariladi. Neft konlari Fors qöltiği böyida joylaşgan.

Saudiya Arabistoni — mutlaq monarxiya (özbekça Vikipediyada «mutlaq teokratik monarxiya»). Davlat boşliği — podşoh, u bir vaqtda boş vazir va qurolli kuçlar oliy boş qömondoni hamdir. Podşoh vazirlarni tayinlaydi, hukumatni tarqatib yuboradi va qayta tuzadi; hukumat asosan podşoh oilasi a'zolaridan tuziladi. 1992-yil podşoh farmoni bilan Şöro (Maslahat) Kengaşi taşkil etilgan, 1997-yilda uning a'zolari soni 60 dan 90 kişiga yetkazilgan. Siyosiy partiyalar va kasaba uyuşmalari faoliyati rasman taqiqlangan. Ma'muriy jihatdan mamlakat 14 viloyatga bölinadi.

Iqtisodiyotning asosi — neft va gaz sanoati. Ikkinçi jahon uruşiga qadar xöjalikda çorvaçilik ustun bölgan; uruşdan keyin neft qazib oliş va eksport hal qiluvçi ahamiyat kasb etdi. Rusça va inglizça manbalarga köra, neft 1938-yilda topilgan. Özbekça Vikipediyaga köra, yalpi içki mahsulotda sanoat uluşi 53%, qişloq xöjaligi 6%, xizmat körsatiş 41%. Inglizça Vikipediyaga köra, mamlakat dunyoda neft qazib oliş böyiça ikkinçi örinda turadi va G20 tarkibidagi yagona arab davlatidir.

Aholining 90% ini arablar taşkil qiladi. Rasmiy til — arab tili, davlat dini — islom. Makka va Madina islomning muqaddas şaharlari hisoblanadi; har yili ularda 2 milliondan ortiq musulmon haj va umra qiladi. Şahar aholisi 80,2%. Özbekça Vikipediyaga köra, mamlakatda 200—800 ming özbek yaşaydi deb hisoblanadi.