Quddus

Quddus (ibroniyça: Yeruşalayim; arabça: al-Quds) — Örtayer va Ölik dengizlari orasida, Yahudiya yassitoğligida joylaşgan şahar. U dunyodagi eng qadimiy şaharlardan biri hisoblanadi va uçta Ibrohimiy din — iudaizm, xristianlik va islom uçun muqaddasdir.

Şaharning Dovud şahri deb ataluvçi qismida dastlabki aholi manzilgohlari alomatlari m. avv. 4-mingyillikka, köçmançi çorvadorlar qönalğasi davriga borib taqaladi. Kan'on davrida (m. avv. 14-asr) şahar Qadimgi Misr lavhalarida Urusalim deb nomlangan. Rus tilidagi Vikipediyada esa şahar misrliklar manbalarida m. avv. 19–18-asrlardan Ruşalimum nomi bilan tilga olinişi, Amarna maktublarida 14-asrda Urusalim, Sinaxerib solnomalarida Ursalimmu deyilişi aytiladi.

Yahudiy Bibliyasiga köra, podşo Dovud şaharni yebusiylardan tortib olib, Isroil podşoligi poytaxtiga aylantirgan; uning öğli Sulaymon davrida Birinçi Ibodatxona qurilgan. Manbalarda Dovud davri taxminan m. avv. 1000-yil deb körsatilgan; rus tilidagi Vikipediyaga köra, Ibodatxona qurilişi m. avv. 970-yilda Sulaymon davrida boşlangan. Şahar keyinçalik Yahudiya podşoligining markazi böldi va m. avv. 586-yilda Bobil istilosigaça ösib bordi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, bobilliklar Ibodatxonani yoqib, şahar devorlarini vayron qilgan.

Şu manbaga köra, m. avv. 538-yilda fors podşosi Kir surgunlarga qaytişga ruxsat bergan; 70-yilda rimliklar Ibodatxonani yoqqan; 130-yilda imperator Adrian şahar örnida Elia Kapitolina koloniyasini qurdirgan; 325-yilda Konstantin şaharga Quddus nomini qaytargan. 638–639-yillarda şahar arab xalifasi Umar qöliga ötgan. 1099-yilda salibçilar, 1187-yilda Salohiddin şaharni egallagan.

Öz tarixi davomida Quddus kamida ikki marta vayron etilgan, 23 marta qamal qilingan, 44 marta bosib olingan va 52 marta hujumga uçragan. 1538-yilda Usmonli sulton Sulaymon davrida şahar devorlari sönggi marta qayta qurilgan. 1860-yildan boşlab şahar eski devorlardan taşqariga kengaya boşlagan.

Siyosiy maqomi hozirgaça Isroil–Falastin nizosining markaziy masalalaridan biridir. 1947-yilgi BMT rejasiga köra Quddus BMT boşqaradigan maxsus xalqaro rejimdagi hudud bölişi kerak edi. 1948-yilgi uruşdan söng Ğarbiy Quddusni Isroil, Şarqiy Quddusni Iordaniya egalladi. 1967-yilgi olti kunlik uruşda Isroil Şarqiy Quddusni egallab, şahar hududiga qöşib oldi. 1980-yilgi Quddus qonuni şaharni Isroilning bölinmas poytaxti deb e'lon qiladi. Isroil va Falastin şaharni öz poytaxti deb da'vo qiladi; xalqaro hamjamiyat Şarqiy Quddusning anneksiyasini tan olmaydi.

Şahar Örtayer va Ölik dengizlari orasidagi suvayirğiçda, Yahudiya toğlaridagi yassitoğlikda joylaşgan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, u dengiz sathidan 650–840 metr balandlikda, iqlimi örtayerdengizi: yozi issiq va quruq, qişi yumşoq va nam.

Eski şahar devor bilan öralgan, maydoni 0,9 km². U armani, nasroniy, yahudiy va musulmon kvartallariga bölinadi. Eski şahar 1981-yilda UNESCO Jahon merosi röyxatiga kiritilgan, 1982-yilda xavf ostidagi meros röyxatiga qöşilgan.

2020-yilda aholi 951 100 kişi bölib, şundan 570 100 (59,9%) yahudiy, 353 800 (37,2%) musulmon, 16 300 (1,7%) nasroniy edi. 2022-yilda aholining qariyb 60 foizi yahudiylar, taxminan 40 foizi falastinliklar edi. Inglizça Vikipediyada 2024-yilda aholi 1 050 153 kişi deb körsatilgan. Rus tilidagi Vikipediyada 2020-yil boşida aholi (şahar atrofisiz) 936 425 kişi deyiladi, özbekça Vikipediyada 2022-yilda 971 100 kişi keltirilgan.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, şahar iqtisodiyoti tarixan ziyoratçilar va oddiy sayyohlarni jalb qilişga asoslangan, hozir esa yuqori texnologiyali korxonalarning örni ortib bormoqda.

Eski şaharda köplab muqaddas joylar bor: Ibodatxona tepaligi va uning Ğarbiy devori, Qoya gumbazi, al-Aqso masjidi hamda Muqaddas Qabr çerkovi. Islomda Quddus Makka va Madinadan keyingi uçinçi muqaddas şahar hisoblanadi; u musulmonlar uçun dastlabki qibla bölgan. Islom ta'limotiga köra, Muhammad 621-yilda bu yerga tungi sayohat qilgan.

Şaharda dunyoga maşhur Isroil muzeyi joylaşgan. 1918-yilda asos solingan Quddusdagi Ivrit universiteti dunyoning eng yaxşi ikki yuz oliy öquv yurtlari qatoriga kiradi. Quddus mamlakatning davlat teleradioeşittiriş markazi hamdir.