Ilmi nujum

Ilmi nujum (arabça «ilm an-nujum» — yulduzlar ilmi; munajjimlik, astrologiya) — Quyoş, Oy va sayyoralarning osmondagi holatiga qarab alohida kişilar, xalqlar va davlatlar taqdirini oldindan aytişga urinadigan qadimiy ta'limot. Uzoq asrlar davomida u Astronomiya bilan çambarças boğliq bölib kelgan, hozirgi fan esa uni ilmiy asosga ega bölmagan e'tiqod va folbinlik turi deb hisoblaydi.12

ÖzME'ga köra, ilmi nujum qadimgi Suriya, Bobil, Misr, Xitoy, Hindiston va Yunonistonda, örta asrlarda esa Arabiston, Eron va Markaziy Osiyoda keng rivojlangan. Uning ildizi qadimgi insonning tabiat hodisalarini ruhlar va ilohlar boşqaradi degan tasavvuriga borib taqaladi: odamlar öz qismatini yoritqiçlarning sirli harakati bilan boğlagan. Inglizça Vikipediyaga köra, qadimgi Bobilda osmon hodisalarini oldindan hisoblaydigan astronom bilan ularni talqin qiladigan munajjim alohida kasb bölmagan — ikkala vazifani bitta odam bajargan. Miloddan avvalgi 3-asrda Bobil munajjimligi Yunonistonga kirib kelgan.

ÖzME'ga köra, munajjimlar biror voqea yuz bergan paytda Quyoş, Oy, Merkuriy, Venera, Mars, Yupiter va Saturnning osmon gumbazidagi örni hamda ularning ufqning qaysi qismida turganiga qarab hukm çiqargan.

Inglizça Vikipediyaga köra, islom dunyosida ilmi nujum astronomiyaning — ilm al-falakning bir tarmoği sanalgan va arab, fors, bobil, ellinistik va hind an'analariga tayangan. Namoz vaqtlari va qibla yönalişini aniqlaş ehtiyoji astronomiyaga qiziqişni kuçaytirgan. 8-asrda Bağdodda yirik rasadxona va kutubxona taşkil etilgan. Abu Ma'şar al-Balxiy (805–885) eng nufuzli munajjimlardan biri bölgan: uning «Kitob al-madxal al-kabir» asari lotin tiliga tarjima qilinib, Yevropada astrologiya va astronomiyaning qayta jonlanişiga ta'sir körsatgan. Biroq ilmi nujumning amaliy qöllanişi diniy ulamolar va olimlar orasida doimo bahsli bölgan.

Markaziy Osiyo olimlari ham bu sohaga murojaat qilgan. ÖzME'ga köra, Mirzo Uluğbek ilmi nujum masalalari bilan çuqur şuğullangan: uning «Ziji jadidi Köragoniy» asarining törtinçi kitobi «Ilmi nujum» deb ataladi va unda munajjimlikning nazariy hamda amaliy asoslari bayon etilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Abu Rayhon Beruniy 10–11-asrlar çegarasida astrologiyani astronomiyadan aniq ajratgan dastlabki olimlardan bölgan: u astrologiyani san'at yoki amaliyot deb hisoblab, uning matematik va ilmiy asoslari zaifligini tanqid qilgan.

ÖzME'ga köra, ilmi nujum 16–17-asrlargaça mustaqil fan sifatida oliy öquv yurtlarida ham öqitilgan. Olamning geliotsentrik tuzilişi kaşf etilişi uning obröyini ança pasaytirgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Isaak Nyutongaça bölgan eng yirik astronomlar — Tixo Brage, Iogann Kepler va Galileo Galiley — kasb jihatdan munajjimlik bilan ham şuğullangan. Ğarbda ikki soha 17–19-asrlar davomida asta-sekin ajralib ketgan, ziyolilar orasida astrologiya xurofot yoki okkult ta'limot sifatida qarala boşlagan.

Bugungi kunda ilmi nujum, asosan, ommaviy axborot vositalaridagi munajjimlar başoratlari (goroskoplar) körinişida yaşab kelmoqda. Inglizça Vikipediyaga köra, köp zamonaviy munajjimlarning özlari ham uni fan deb da'vo qilmaydi va folbinlik yoki ma'naviy e'tiqodning bir şakli sifatida qaraydi.