Island tili

Island tili (öz nomi: íslenska) — xind-yevropa tillari oilasining german tillari guruhiga mansub ğarbiy skandinav tillaridan biri. U Islandiyaning davlat tili hisoblanadi.

Island tili german tillarining skandinav guruhiga, uning içida ğarbiy skandinav tillariga kiradi. Ingliz va rus tilidagi manbalarga köra, u farer tili, ğarbiy norvegiya şevalari va yöqolgan norn tiliga eng yaqin. Hozirgi zamon skandinav tillari kontinental (dan, şved, norveg) va orol (island, farer) tillariga ajratiladi. Island tili kontinental skandinav tillari bilan özaro tuşunarli emas. Qadimgi skandinav tilidan qadimgi island tili, undan hozirgi island tili şakllangan; eski va yangi island tili orasidagi çegara taxminan 1540-yil deb hisoblanadi.

Island tilida sözlaşuvçilarning aksariyati Islandiyada yaşaydi. Sözlaşuvçilar soni manbalarda turliça berilgan: özbekça Vikipediyada 270 mingdan ortiq kişi (1992), rusça Vikipediyada taxminan 320–321 ming (2015, baho), inglizça Vikipediyada taxminan 390 ming. Rusça manbaga köra, Islandiyada taxminan 290 ming kişi (2007, baho), Daniyada 8165, AQShda 5655 (2000, röyxat), Kanadada 2385 (2001, röyxat; asosan Manitobadagi Gimli) va Rossiyada 233 kişi (2010, röyxat) bu tilda sözlaşadi. Islandiya taşqarisida, ayniqsa Kanadada, sözlaşuvçilar soni asta kamayib bormoqda. Til deyarli şevalarga ega emas; rusça manbada janubiy (linmayli) va şimoliy (xardmayli) talaffuz turlari qayd etilgan, ular undoş p, t, k ning talaffuzi bilan farqlanadi.

Island tili 11-asr oxiri—12-asr boşlaridan lotin alifbosi asosidagi yozuvda yoziladi. Qadimgi runik yozuvlar Islandiyada kam topilgan va deyarli barçasi 1200-yildan keyingi davrga oid. Hozirgi alifboda c, q, w harflari yöq; z harfi 1974-yilda bekor qilingan. Alifboda á, é, ð, í, ó, ú, ý, þ, æ, ö harflari bor. Zamonaviy imlo 19-asrda, asosan daniyalik tilşunos Rasmus Raskning iştirokida şakllangan; u 12-asr boşidagi «Birinçi grammatik risola»ga tayangan.

Tilning tarixi 9-asrda Islandiyaga qadimgi skandinav tilida sözlaşuvçi norvegiyalik köçmançilar kelişi bilan boşlangan. Eng qadimgi saqlangan matnlar taxminan 1100-yilga oid; ularning köpi oğzaki saqlangan şe'r va qonunlardir. 12-asrdan boşlab yozilgan eng maşhur asarlar — sagalar va «Qadimgi Edda». Qonunlar birinçi marta 1117–1118-yillarda pergamentga yozilgan. Daniya hukmronligi davrida (rusça manbaga köra 1380–1918, inglizça manbaga köra 1536–1918) til kundalik muomalada saqlanib qoldi. 19-asr boşida Rask va mahalliy romantiklar faoliyati tufayli tilni özlaşmalardan tozalaş (purizm) harakati boşlandi. 2011-yilgi qonunga köra island tili Islandiyaning rasmiy tili hisoblanadi. Har yili 16-noyabr, 1995-yildan, şoir Yonas Xadlgrimsson tuğilgan kun munosabati bilan Island tili kuni sifatida nişonlanadi.

Island tili boşqa german tillariga nisbatan konservativ: u sintetik grammatikani va tört kelişikni (boş, tuşum, jönaliş, qaratqiç) saqlab qolgan, köp tartibsiz tuslanişlarga ega. Ismlar uç jinsda böladi. Söz boyligida özlaşmalar kam; yangi tuşunçalar söz qöşiş va qöşimçalar yordamida yasaladi. Urğu doim sözning birinçi böğiniga tuşadi. Unlilar qisqa va çöziq böladi, diftonglar mavjud; jarangli b, d, g portlovçilari yöq, jarangsiz portlovçilar esa aspiratsiya bilan farqlanadi. Söz tartibi odatda ega–kesim–töldiruvçi, ammo fe'lning ikkinçi örinda kelişi qoidasiga amal qilinadi.