Jöyi arziz

Jöyi arziz (forsça «jöy» — ariq, «arziz» — metall nomi; ÖzME nomni «qörğoşin ariq» deb tarjima qiladi) — Samarqandning qadimgi qismi Afrosiyobga suv yetkazib bergan örta asr kanali. ÖzME'ga köra, u taxminan 8-asr oxiri yoki 9-asr boşida qurilgan va şahar hayotida eng muhim gidrotexnik inşootlardan biri bölgan.

Kanal pişiq ğiştdan terilgan, devorlari esa içki tomondan metall bilan qoplangan. ÖzME'ga köra, aynan şu qoplama tufayli tarixiy manbalarda u «Jöyi arziz» deb atalgan. Ğiştlar turli ölçamda — masalan, 59×40×9 sm va 42×42×9 sm bölgan, ular orasiga esa kul qöşilgan ohak qorişmasi quyilgan. Bunday qorişma suvga çidamli bölgani uçun suv inşootlarida keng qöllangan.

Afrosiyob tepalikda joylaşgani sababli unga suvni tabiiy oqim bilan olib kiriş oson bölmagan. Şu bois kanal şahar uçun hayot manbai hisoblangan: ariq orqali kelgan suv mahallalar, bozorlar va boğlarni ta'minlagan.

Örta asr arab geografi Istaxriy (10-asr) bu inşootga alohida e'tibor qaratgan. ÖzME uning ma'lumotini keltiradi: kanalni yil böyi kuzatib, ta'mirlab turiş vazifasi otaşparastlar, ya'ni zarduştiylik dinidagi aholiga yuklangan, buning evaziga esa ular jon soliğidan ozod qilingan. Bu ma'lumot islom hukmronligi davrida Samarqandda zarduştiylar jamoasi saqlanib qolganini ham körsatadi.

Kanal qoldiqlarini 1946-yilda arxeolog A. I. Terenojkin Samarqanddagi dehqon bozori qarşisidan topgan. Bu topilma Afrosiyobning suv ta'minoti tizimi haqidagi yozma xabarlarni arxeologik jihatdan tasdiqlagan.

ÖzME'ga köra, 1220-yilda möğullar Samarqandni egallaganda kanal buzib taşlangan. Suvdan mahrum bölgan Afrosiyobda hayot söngan va u xarobaga aylangan; şahar keyinçalik hozirgi örniga — tepalikdan janubroqqa köçgan. Şu tariqa Jöyi arzizning yöq qilinişi qadimgi Samarqand tarixining yakunlanişi bilan boğliq voqealardan biri bölgan.