Kabisa yil

Kabisa yil (arabça «kabisa» — «töla», «töldirilgan») — oddiy yildan bir kun uzun, ya'ni 366 kundan iborat kalendar yil. Hozir amaldagi kalendarda bu qöşimça kun fevral oyiga qöşiladi va fevral 29 kunga yetadi. Rusça Vikipediyaga köra, oy-quyoş kalendarlarida esa kabisa yilga bir kun emas, butun bir oy qöşiladi.1

Yerning Quyoş atrofida töla aylanişi (tropik yil) butun kunlar soniga teng emas. Rusça Vikipediyaga köra, uning örtaça davomiyligi taxminan 365 kun 5 soat 49 daqiqa. Agar har yil aniq 365 kun deb hisoblansa, kalendar har yili deyarli çorak kunga orqada qola boşlaydi va asrlar davomida fasllar sanalari siljib ketadi. Kabisa yillar şu farqni muntazam tuzatib turadi.

Rusça Vikipediyaga köra, miloddan avvalgi 45-yilda Yuliy Sezar Iskandariya astronomlari işlab çiqqan kalendarni joriy etgan. Unda yil 365,25 kunga teng deb olingan: uç yil 365 kundan, har törtinçi yil esa 366 kundan iborat bölgan. Sezar öldirilgaç, kohinlar xato qilib qöşimça kunni har uç yilda kirita boşlagan; imperator Avgust keyinroq töğri tartibni tiklagan.

Yuliy yili tropik yildan taxminan 11 daqiqaga uzun bölgan, bu farq qariyb 128 yilda bir sutkaga yetadi. Rusça Vikipediyaga köra, XVI asrga kelib bahorgi tengkunlik 21-martdan taxminan 10 kun oldinga siljib qolgan. 1582-yilda Rim papasi Grigoriy XIII kalendar islohotini ötkazgan va kabisa yil qoidasini aniqlaştirgan:

• 4 ga qoldiqsiz bölinadigan yil kabisa yil hisoblanadi;
• ammo 100 ga bölinadigan yillar kabisa emas, agar ular 400 ga ham bölinmasa;
• 400 ga bölinadigan yillar kabisa yil böladi.

ÖzME'ga köra, şu sababli 1700, 1800, 1900 va 2100-yillar kabisa yil emas. Rusça Vikipediyaga köra, 1600 va 2000-yillar esa kabisa yil bölgan.

ÖzME'ga köra, qadimgi Eronda yil 365 kundan — 30 kunlik 12 oy va yana 5 qöşimça kundan iborat bölgan, har 120 yilda esa bitta qöşimça oy kiritilgan. Umar Xayyom taklif qilgan kalendarda 33 yillik davr ajratilgan bölib, undagi 8 ta yil (4, 8, 12, 16, 20, 24, 28 va 33-yillar) kabisa hisoblangan. ÖzME'ga köra, bunday tizimda 4500 yilda atigi bir sutka xato töplanadi, ya'ni u hozirgi Grigoriy kalendaridan ham aniqroq.

Rusça Vikipediyaga köra, yahudiy kalendarida kabisa yilga qöşimça oy qöşiladi: 19 yillik davrning 7 yili 13 oydan iborat. Islomning hisoblangan (jadval) hijriy kalendarida esa 30 yillik davr içida ayrim yillarga zulhijja oyining oxiriga bir kun qöşiladi.