Kitob (şahar)

Kitob — Özbekistonning Qaşqadaryo viloyatidagi şahar, Kitob tumanining ma'muriy markazi. U Qaşqadaryo va Oqdaryo daryolari orasida, Şahrisabz-Kitob botiği deb ataladigan pastlikda joylaşgan. ÖzME'ga köra, şahar dengiz sathidan örtaça 685 metr balandlikda turadi; Rusça Vikipediya uni Zarafşon tizmasining janubi-ğarbiy etaklarida, Oqsuv daryosining çap qirğoğida deb tavsiflaydi va balandlikni taxminan 650 metr deb körsatadi.123

ÖzME ma'lumotiça, Kitob temir yöl bekatidan şahargaça 4 km, viloyat markazi Qarşidan esa 130 km masofa bor. Şahar şimoldan janubga yönalgan Katta Özbekiston trakti böylab çözilgan va şu yöl orqali Şahrisabz, Samarqand hamda boşqa şahar va tumanlar bilan boğlanadi. Rusça Vikipediyaga köra, Kitob 1976-yilda şahar maqomini olgan va Toşkentdan taxminan 500 km janubda joylaşgan.

Aholi soni turli manbalarda turliça: ÖzME 2000-yil uçun 34,9 ming kişini körsatgan, Rusça Vikipediyada 2009-yil uçun 45 734 kişi, Inglizça Vikipediyada esa 2016-yil uçun 40,8 ming kişi qayd etilgan.

ÖzME'ga köra, şahar nomi arabça «katf» (yelka) va tojikça «ob» (suv) sözlarining birikuvidan kelib çiqqan deb taxmin qilinadi. Özbekça Vikipediyada esa bu nom forsiy-tojikça «kift» — yelka va «ob» — suv sözlari bilan izohlanadi. Nomning «kitob» (ya'ni «yozma asar») sözi bilan tasodifiy öxşaşligi ham Rusça Vikipediyada ta'kidlangan, lekin u asl ma'no emas, deb hisoblanadi.

ÖzME ma'lumotiça, Kitob örta asrlarda Ğarb va Şarq mamlakatlarini tutaştirgan katta karvon yöli yaqinida, Samarqand va Keş (Şahrisabz) yonida bölgani sababli yirik şaharga aylangan. Qadimgi şahar 40 gektarga yaqin maydonni egallagan, uning arki bir gektardan ortiq bölgan; ark xarobalari bugun Qalandartepa nomi bilan ma'lum. Qalinligi 7,5 metrga yetadigan mudofaa devori taxminan miloddan avvalgi 3-asrda tiklangan. Şaharning janubi-ğarbiy qismida kulollar mahallalari bölgan. Qazişmalarda marmar plitalar, imorat qoldiqlari, rangli sopol idişlar va kiçik haykalçalar topilgan.

Şahar ma'lum muddat inqirozga yuz tutgan, 6–7-asrlarda esa yana jonlangan: arkdan taşqarida 2,5 gektarlik qal'a-qarorgoh qurilib, qalin devor bilan ihota qilingan. ÖzME'ga köra, 9–17-asrlarda Kitob avvalgi ahamiyatini yöqotgan, 18-asrda beklik markazi bölgaç qisman tiklangan. U davrda şaharda oltita darvoza, önlab guzar, ikkita karvonsaroy, bozor, hammom va tört qabriston bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, 19-asrda Kitob Buxoro amirligi tarkibidagi beklik bölgan; 1870-yilda general Abramov boşçiligidagi rus qöşini amirga böysunmagan Kitob va Şahrisabzni egallab, bu hududni yana Buxoroga qaytargan.

ÖzME'ga köra, şaharda paxta tozalaş va vino zavodlari faoliyat yuritgan. Rusça Vikipediyada şuningdek ipak töquv fabrikasi va meva konservalari işlab çiqariş qayd etilgan. Şahar çetida 1930-yilda taşkil etilgan Kitob xalqaro kenglik stansiyasi joylaşgan; u Yer qutblarining siljişini kuzatadigan dunyodagi beşta şunday stansiyadan biri bölib, Özbekiston Fanlar akademiyasining astronomiya instituti tarkibiga kiradi.