Kompas

Kompas (italyança compasso) — geografik (haqiqiy) yoki magnit meridiani yönalişini aniqlaydigan asbob. U dengizda va havoda yöl topiş, geodeziya, topografiya, kon işi va harbiy işda qöllanadi. Rusça Vikipediyaga köra, nom italyança compasso («sirkul») sözidan kelib çiqqan, u esa «qadam bilan ölçamoq» ma'nosidagi feldan yasalgan; ÖzME uni «ölçayman» deb tarjima qiladi.12

ÖzME kompasning bir neça xilini ajratadi va har biri qaysi hodisaga tayanişini körsatadi. Magnitli kompasda magnitlangan mil Yer magnit maydonida magnit meridiani böylab, şimol–janub yönalişida örnaşadi. Giroskopik kompas (girokompas) tez aylanuvçi rotor öqining geografik meridian tekisligida özi joylaşib oliş xossasidan foydalanadi. Quyoş, yoki astronomik, kompas Quyoşning harakatini kuzatib borişga asoslanadi. Radiokompas radiostansiyalar tarqatgan tölqinlarni ma'lum yönalişda qabul qiladi, astroradiokompas esa Quyoşdan keluvçi radionurlanişni tutadi. Rusça Vikipediya bu röyxatga toğ kompasi va sun'iy yöldoşga tayanadigan kompaslarni ham qöşadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, kompas şkalasida yönaliş odatda gradusda körsatiladi: şimol — 0°, şarq — 90°, janub — 180°, ğarb — 270°. Bu qiymatlar azimut aniqlaşga imkon beradi.

ÖzME'ga köra, kompas turlari orasida eng qadimiysi — magnitli kompas. Inglizça Vikipediyaga köra, magnit kompas dastlab Xitoyda Xan sulolasi davrida fol oçiş vositasi sifatida paydo bölgan, Sun sulolasi davrida, 11-asrda esa yöl topişda qöllana boşlangan; Ğarbiy Yevropada u taxminan 1190-yildan, islom dunyosida 13-asrdan qayd etilgan. Rusça Vikipediyaga köra, magnitli asbobning ilk ta'rifi 1044-yilga oid xitoy harbiy risolasida uçraydi; Yevropada dastlabki kompas suvli idişga tuşirilgan pökakka mahkamlangan magnit mildan iborat bölgan.

Rusça Vikipediyaga köra, zamonaviy girokompasning ilk namunasini nemis muhandisi German Anşyuts-Kempfe yaratgan (patent 1908-yil), köp ötmay amerikalik Elmer Sperri ham şunday asbob qurgan. Girokompas körsatkiçi magnit qutbga emas, haqiqiy geografik şimolga boğliq bölgani uçun yirik kemalarda asosiy yöl körsatuvçi asbob sifatida işlatiladi.

ÖzME magnitli kompasning asosiy kamçiligini magnit va geografik qutblar yönalişi örtasidagi farqni doim hisobga oliş zarurati bilan izohlaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, bu burçak magnit oğiş deb ataladi, u joyga qarab keskin özgaradi va şu sababli köp xaritalarda körsatib qöyiladi; magnit qutblar örni ham vaqt ötişi bilan asta siljiydi. Magnit qutblarga yaqinlaşgan sari oğiş kattalaşib boradi, mil esa pastga yoki yuqoriga engaşib, aniq yönalişni körsatmay qöyadi. ÖzME ham qutblarda magnit kompasdan foydalanib bölmasligini qayd etadi.