Voliy

Voliy (arabça: الوالي — hokim, noib) — Şarq va islom mamlakatlarida viloyat yoki boşqa ma'muriy-hududiy birlikni boşqargan mansabdor. Bu unvon tarixiy islom davlatlarida ham, bugungi kunda bir qator mamlakatlarda ham qöllanadi.

Örta asrlarda voliylar xon va qirol tomonidan tayinlangan hamda viloyatning mutlaq hokimi hisoblangan (ÖzME). Usmonli imperiyasida voliy viloyat (viloyat) boşqaruvini olib borgan; uning vazifalari soliq yiğiş, tartibni saqlaş, mahalliy boşqaruvni nazorat qiliş va imperiya siyosatini amalga oşirişni öz içiga olgan. Voliyga böysunuvçi amaldorlar orasida sanjoq hokimi (mutasarrif), tuman hokimi (kaymakam) va nohiya boşqaruvçisi (mudur) bölgan.

Zamonaviy davrda voliylarning vazifalari mamlakatga qarab farq qiladi:

• Jazoirda voliy 69 viloyatning har birida hokim va boş ijroçi bölib, Prezident tomonidan tayinlanadi; milliy siyosatni amalga oşiradi va jamoat xizmatlarini muvofiqlaştiradi.
• Marokaşda voliy markaziy hukumatning mintaqadagi vakili bölib, mintaqa boşqaruvini va viloyat hokimlarini nazorat qiladi.
• Tunisda voliy 24 viloyatdan birining hokimi bölib, Prezident tomonidan tayinlanadi.
• Turkiyada voliy 81 viloyatdan birining hokimi; Prezident tomonidan Içki işlar vazirligi tavsiyasi bilan tayinlanadi. 1987–2002-yillarda janubi-şarqdagi favqulodda holat davrida bir neça viloyat ustidan vakolatli mintaqaviy hokim tayinlangan.
• Ummonda voliy viloyat (tuman) hokimi hisoblanadi.
• Filippinda Bangsamoro avtonom mintaqasida voliy (Wa'lī) tantanaviy rahbar bölib, ijroiy vakolatga ega emas; u qasamyod qabul qiladi hamda parlamentni çaqiradi va tarqatadi.

Rus Vikipediyasiga köra, lavozim 7-asrdan, islom davlat apparati şakllana boşlagan davrdan ma'lum. Dastlab voliylar xalifalarning yangi bosib olingan yerlardagi noiblari bölib, bevosita ular tomonidan tayinlangan. Markaziy hokimiyat zaiflaşgaç, voliylar sezilarli mustaqillikka erişgan, ayrimlari mustaqil musulmon sulolalarining asosçisi bölgan.

Mustamlaka mamlakatlarda metropoliya tayinlagan hokimlar ham şarq manbalarida voliy deb atalgan; masalan, Misr va Hindistonga yuborilgan ingliz vitse-qirollari. Misrda Muhammad Ali va uning vorislari 1805–1866-yillarda xidiv unvonini olgunlariga qadar voliy unvonidan foydalangan.

Eronda safaviylar davrida (1501–1736) voliy unvoni strategik çegara hududlari hukmdorlariga berilgan: Kartli va Kaxeti gruzin podşohliklari, Ardalon kurd knyazligi, Luriston va Xuziston. Ular köpinça irsiy hukmdorlar bölib, safaviylar oliy hokimiyatini tan olgan holda ma'lum mustaqillikni saqlagan. Qojarlar davrida (1789–1925) markaziy hokimiyat kuçayib, köplab irsiy hokimliklar tayinlanadigan amaldorlar bilan almaştirilgan; valiahd odatda Ozarbayjon voliysi bölgan.

Usmonli imperiyasida 1864-yilgi Viloyat qonunidan keyin atama standartlaşgan: viloyat — sanjoq — qazo — nohiya tizimi joriy etilgan. Oldin yirik viloyatlarni beylarbeylar boşqargan. Ummon sultonligida 17–19-asrlarda Şarqiy Afrika sohilidagi (jumladan Mombasa) hududlarga voliylar tayinlangan. Pokistondagi Swat knyazligi hukmdorlari ham voliy unvonini olgan; knyazlik 1969-yilda rasman qöşib yuborilgan.

Usmonli imperiyasida voliylar odatda tajribali davlat arboblari yoki harbiy amaldorlar bölib, köpinça poşa darajasiga ega bölgan. Qojarlar davrida eng muhim viloyatlarga voliylikka şoh oilasi a'zolari va nufuzli zodagonlar tayinlangan.