öqituvçi

Öqituvçi (muallim, pedagog) — maktab, litsey, kollej va oliy öquv yurtlarida öquvçi hamda talabalarga ta'lim-tarbiya beradigan mutaxassis. Özbek tilida bu kasb egasi „ustoz“, oliy maktabda esa „domla“ deb ham ataladi.

Özbekça Vikipediyaga köra, hozirgi pedagogika fani öqituvçining amaliyotçilik, tadqiqotçilik, taşkilotçilik, vositaçilik va ijroçilik vazifalari borligini qayd etadi. Öqituvçining şaxslik sifatlari kasbiy fazilatlaridan muhimroq hisoblanadi, çunki u jamiyat a'zolarining şakllanişiga ta'sir körsatadi.

Ingliz tilidagi manbaga köra, öqituvçi savodxonlik, hisob-kitob, hunar, san'at, din, fuqarolik va hayotiy könikmalardan ta'lim berişi mumkin. Rasmiy vazifalariga kelişilgan öquv dasturi böyiça darslarni tayyorlaş, dars beriş va öquvçilar yutuğini baholaş kiradi. Sinfdan taşqarida öqituvçilar öquvçilarni ekskursiyalarga hamrohlik qilişi, maktab tadbirlarini taşkil etişda yordam berişi va darsdan taşqari maşğulotlarga rahbarlik qilişi mumkin. Ayrim ta'lim tizimlarida öqituvçi öquvçilar intizomi uçun ham javobgar böladi.

Öqituvçilik kasbi qadim zamonlardan beri mavjud. Yunonistonda faqat ozod kişilar öqituvçilik qilişga haqli hisoblangan; boy oilalarda bolalar tarbiyasi bilimli qullarga topşirilgan va ular paydagoglar („bola yetaklovçilar“) deb atalgan — „pedagog“ sözi şundan kelib çiqqan. Rim imperiyasida öqituvçilik imperator nomidan tayinlanadigan davlat amaldori sanalgan. Örta asrlarda Ğarbda bu iş bilan asosan çerkov xizmatçilari şuğullangan.

Turkiston ölkasida öqituvçi „ustoz“ deb e'zozlangan. Masjidlar qoşidagi maktablarning öqituvçilari domla, alohida şaxslar uyidagi maktablar egalari maktabdor, qizlar maktabi (otinoyi) öqituvçilari otinoyi yoki otinbibi deb atalgan. Ölkada öqituvçilikka maxsus tayyorlanmagan. 19-asr oxirida ma'rifatçilik va jadidçilik harakati bilan Yevropadan özlaştirilgan usullarda dars beradigan yangi muallimlar paydo böldi.

Şörolar davrida öqituvçi tayyorlaş tizimli yölga qöyildi; 1936-yil 10-apreldan şaxsiy öqituvçi unvoni joriy etildi. Materialda ta'kidlanişiça, bu davrda öqituvçilar göyaviy-siyosiy işlarga me'yoridan ortiq jalb etilib, obrösi pasaygan. Mustaqillikdan keyin „Ta'lim töğrisida“gi qonun (1997-yil 29-avgust) va Kadrlar tayyorlaş milliy dasturida öqituvçi tayyorlaşga alohida e'tibor berildi. Har yili 1-oktabrda „Öqituvçilar va murabbiylar“ kuni nişonlanadi. 2002–2003-öquv yili boşida Özbekistondagi kunduzgi umumiy ta'lim maktablarida 461,1 ming öqituvçi işlagan.

Özbekistonda öqituvçilar universitetlar va pedagogika öquv yurtlarida tayyorlanadi. Malaka oşiriş tizimi joriy etilgan va öqituvçilar malaka oşiriş institutlarida bepul pedagogik va metodik yordam olişi mumkin.

Ingliz tilidagi manbaga köra, köpçilik mamlakatlarda öqituvçi böliş uçun universitet yoki kollejdan belgilangan kasbiy malaka oliş kerak; u pedagogika fanini örganişni ham öz içiga olişi mumkin. Öqituvçilar malakasini oşirişni davom ettiradi. Talab etiladigan malakalar odatda bilim, kasbiy mahorat va qaraşlar (qadriyat va e'tiqodlar) guruhlariga ajratiladi.

Rus tilidagi manbada Rossiyada pedagogik ta'lim bosqiçlari sanab ötilgan: pedagogik kollejlar (2–3,5 yil), oliy öquv yurtlari (bakalavr — 4 yil, magistr — 2 yil) hamda aspirantura va doktorantura.