rejissyor

Rejissyor (lotinça: rego – «boşqaraman») – spektakl, film, tele va radio körsatuv hamda eşittirişlarini, estrada va sirk dasturlarini sahnalaştiruvçi şaxs. U öz ijodiy öylari va maqsadi asosida tomoşaning barça iştirokçilari – aktyor, rassom, kompozitor, kinoda operator işini birlaştirib, yangi tomoşaviy voqelik yaratadi.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, rejissyor ijodiy hunarning barça jarayonlarini bilişi lozim. U ssenariyni tanlaydi yoki uni işlab çiqişda qatnaşadi, xarajatlar smetasi va işlab çiqariş taqvimini tuzadi, ijodiy guruh va aktyorlar tarkibini belgilaydi, aktyorlar bilan işlaydi, dekoratsiya, kiyim va butafor eskizlarini tayyorlaşda qatnaşadi, musiqa va qöşiq matnlarini tasdiqlaydi, suratga oliş yoki maşq jarayoniga rahbarlik qiladi, montajni nazorat qiladi va tayyor loyihani topşirişda iştirok etadi. Vazifalar kölami faoliyat yönalişiga qarab sezilarli farq qiladi.

Teatrda butun truppa rejissyor rahbarligida işlaydi, rejissyorning özi esa teatr rahbariga böysunadi yoki özi rahbar böladi. U rahbar bilan birga sahnalaştiriladigan asarni tanlaydi, dekoratsiya va bezak yaratiş işlariga rahbarlik qiladi, aktyorlar bilan rollar ustida işlaydi va maşqlarni taşkil etadi.

Sirkda turli yoşdagi tomoşabinlar uçun dastur töyimli va sermazmun bölişi, hayvonlar iştirokidagi va xavfli çiqişlar puxta öylanişi rejissyorning vazifasidir.

Kinoda boş rejissyor-quruvçi jamoasida taşkiliy işlarni kuzatuvçi yordamçi rejissyorlar böladi. Rejissyor smeta tuzişda, ssenariy tanlaşda qatnaşadi, suratga oliş rejasini belgilaydi, kinooperator, rassom va kompozitorlar bilan işlaydi, aktyorlarni tanlaydi, maşqlar, suratga oliş, montaj va ovozlaştirişga rahbarlik qiladi.

Bir asar ustida bir neçta rejissyor işlaşi mumkin: butun işga rahbarlik qiluvçi rejissyor-postanovşçik deyiladi, uning yaqin yordamçisi – ikkinçi rejissyor, kamroq mas'uliyatli topşiriqlarni rejissyor-assistent bajaradi. Baletni asosan baletmeyster sahnalaştiradi, opera teatrida esa musiqiy-dramatik asarning talqinçisi dirijyor hisoblanadi.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, rejissura paydo bölişidan oldin qadimgi teatrlarda sahnalaştiriş bilan boğliq vazifalarni dramaturglar va dekoratsiya yasovçi işçi guruhlar bajargan. Hozirgi ma'nodagi kasb 19-asr oxirida dramatik teatrda tuğilgan: avval Lyudvig Kronek boşçiligidagi Meyningen teatri, söng Parijdagi Andre Antuanning «Erkin teatr»i va Berlindagi Otto Bramning «Erkin sahna»si spektaklning barça tarkibiy qismlarini yagona ijodiy niyatga böysundiriş tamoyilini ilgari surdi.

Rejissyorlikning paydo böliş vaqti haqida qaraşlar turliça. Fransuz tarixçilari rejissurani 1887-yilda, Antuanning «Erkin teatr»idagi birinçi spektakli bilan boğlaydi. Nemis tarixçilari uning paydo bölişini 19-asr oxiriga qöyib, Meyningen va Bayrot teatrlari bilan boğlaydi. Angliyada rejissura keyinroq paydo bölgan. Rossiya teatrida kasb 1742-yilda fransuz truppasi kelganidan keyin vujudga kelgan, 1756-yil 30-avgustdagi farmonga köra A. P. Sumarokov birinçi rus rejissyori bölgan.

Dastlab rejissyorning vazifasi aktyorlarni joy-joyiga qöyiş va sözlarni adaştirmasligini kuzatişdan iborat bölgan. 20-asr boşida vakolatlari tomoşa jarayonining hammasini boşqarişgaça kengaygaç, «rejissyor-postanovşçik» lavozimi paydo bölgan; keyinçalik u boşqa köriş san'atlarida ham joriy etilgan. 20-asr boşida paydo bölgan öyin kinosiga Çarli Chaplin, D. U. Griffit, G. V. Pabst kabi köplab rejissyorlar teatrdan kelib, teatr tajribasini olib kirgan.