Elçi

Elçi — bir davlatning boşqa davlatdagi elçixonasiga rahbarlik qiluvçi diplomatik vakil. U öz davlati manfaatlarini xorijda ifodalaydi; ba'zan bir neça davlatda yoki xalqaro taşkilotda ham vakillik qiladi.

Elçi elçixona rahbari sifatida öz davlati va uning rahbariyati manfaatlarini ifodalaydi va himoya qiladi. Vazifasini bajarişda u qabul qiluvçi davlatning organlari bilan birga mahalliy siyosiy muxolifat va jamoat taşkilotlari bilan ham aloqa qiliş huquqiga ega. U diplomatik daxlsizlikdan foydalanadi; elçixona hududi va elçining qarorgohi ham daxlsizlik huquqiga ega. Bu masalalar 1961-yilgi Diplomatik munosabatlar töğrisidagi Vena konvensiyasi bilan tartibga solinadi.

Ingliz tilidagi Vikipediyada elçining xorijdagi fuqarolarini himoya qilişi, davlatlar örtasidagi savdo aloqalariga kömaklaşişi va tinçlik yölidagi işlarda iştirok etişi qayd etilgan.

Tarixiy manbalarda elçilarga diplomatik aloqalar örnatiş, davlatlar yoki duşman tomonlar örtasida tinçlik örnatiş, bitimlar tuziş, ta'ziya va muborakbod bildiriş topşirilgan. Oltin Örda xonligida elçining vazifalari qatoriga tobe yurtlardan yiğilgan ölponni öz muddatida yetkaziş ham kirgan.

Uzbek Vikipediyasiga köra, elçi atamasi bilan bir qatorda „yalavoç“, „yalafar“, „rasul“ sözlari ham işlatilgan. „Elçi“ atamasi qadimiy turkiy Enasoy runik bitikida, „yalavoç“ esa Enasoy yodnomasida qayd etilgan. Oxirgi bitikda 711-yilning avgust—sentabrida Turk xoqonligidan Tibetga kelgan diplomatik vakil taşrifi haqida gap boradi.

Çingiziylar davrida elçilarga darajasiga qarab oltin, kumuş, çöyan, jez yoki yoğoç payza berilgan. Elçi qaytişdan oldin vakolat muddati tugayotgan davlat boşliğidan ijozat qoğozi olişi lozim sanalgan. Elçining öldirilişi yoki hibs qilinişi odatda munosabatlarning keskinlaşuviga olib kelgan: Ötrorda möğul elçilarining Xorazmşoh tomonidan qatl qilinişi Movarounnahrning Çingizxon tomonidan zabt etilişini tezlaştirgan. Amir Temur va temuriylar davrida elçilik aloqalari rivojlantirilgan; Amir Temur Fransiya, Angliya va Kastiliya bilan aloqa örnatgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, qadimgi Yunonistonda proksenos tizimi mavjud bölgan, zamonaviy diplomatik tizim esa Italiya Uyğoniş davrida (taxminan 1300-yildan) şakllangan; 15-asrda Italiyada elçilardan siyosiy vosita sifatida foydalanilgan va bu amaliyot Italiya uruşlari davrida Yevropaga yoyilgan. 1815-yilgi Vena kongressi diplomatik darajalarni rasmiylaştirgan, 1961-yilgi Vena konvensiyasi (1964-yilda kuçga kirgan) tizimni özgartirgan.

„Qutadğu bilig“da elçiga qöyiladigan talablar sanalgan: bilimli, zakovatli, sadoqatli, közi töq, bosiq, uyatandişali, zehnli, dono, ziyrak, içimlik içmaydigan, mard va şirin sözli bölişi lozim.

Zamonaviy tartibda elçi davlat boşliği tomonidan tayinlanadi, lekin taşqi işlar vazirligiga böysunadi. Qabul qiluvçi davlatdan agreman (rozilik) söraladi, söng elçi işonç yorliğini topşirib akkreditatsiyadan ötadi. Fransiyada elçilar odatda „vakolatli vazirlar“ korpusidan tayinlanadi; bu korpusga kiriş uçun muayyan xizmat staji yoki Milliy ma'muriyat maktabi bitiruvçisi böliş talab qilinadi.