Professor

Professor (lot. professor — dars beruvçi, öqituvçi) — oliy öquv yurti öqituvçisi yoki ilmiy tadqiqot muassasasi xodimining lavozimi va ilmiy unvoni. Inglizça manbada bu söz lotinça «özini bilimdon deb e'lon qiluvçi şaxs» ma'nosidan kelib çiqqani aytiladi.

Professorlar odatda öz sohasining mutaxassisi bölib, quyidagi vazifalarning bir qismini yoki barçasini bajaradi:

• ma'ruza va seminarlar ötiş;
• ilmiy tadqiqotlar olib boriş va ularning natijalarini ilmiy jurnallarda çop etiş;
• magistrantlar va aspirantlarga rahbarlik qiliş, yoş öqituvçilarga yöl-yöriq körsatiş;
• talabalar bilimini baholaş;
• ekspert sifatida maslahat beriş va jamoatçilik oldida çiqiş qiliş;
• yuqori darajadagi rahbarlik işlari (kafedra, markaz, fakultetga boşçilik).

Rus tilidagi manbaga köra, professorning kasbiy vazifalariga pedagogik iş (ma'ruza öqiş, öquv kurslarini yaratiş, aspirantlarga rahbarlik), ilmiy faoliyat va öquv yurtini boşqarişda iştirok etiş kiradi; ularning nisbiy uluşi muassasaga boğliq. Ba'zi mamlakatlarda professor kafedra mudiri sifatida ham işlaydi.

Özbek tilidagi manbaga köra, atama dastlab Rim imperiyasida grammatika va voizlik maktabi öqituvçilariga nisbatan qöllangan. Örta asrlarda diniy maktab muallimlari, 13-asrdan universitetlar paydo bölgaç, universitet öqituvçilari professor deb atalgan. Kafedralar taşkil etilib, maxsus professorlik lavozimlari joriy etilgaç, atama universitetning yetakçi öqituvçisi ilmiy unvonini ham anglata boşlagan.

Rus tilidagi manbada rasmiy maqom 16-asrdan, birinçi marta Oksford universitetida paydo bölgani aytiladi. Ingliz tilidagi manbada esa atama 14-asr oxirida «bilim sohasini öqitgan şaxs» ma'nosida işlatilgani, unvon sifatida ismdan oldin qöyilişi 1706-yildan, qisqa «prof» şakli 1838-yildan qayd etilgani keltirilgan.

Özbekistonda professorlik unvoni 20-asr boşlaridan berila boşlagan. Fitrat birinçi özbek professori hisoblanadi.

Özbekistonda professorlik unvonini oliy öquv yurtlari yoki ilmiy muassasalar ilmiy kengaşining tavsiyasi bilan Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi (OAK) beradi. Bunda OAK rayosatining 1996-yil 25-yanvardagi qarori bilan tasdiqlangan «Ilmiy unvonlar beriş töğrisida nizom»ga amal qilinadi. Unvon, asosan, fan doktori ilmiy darajasiga ega bölgan, kafedra mudiri, professor, rektor, prorektor yoki yetakçi ilmiy xodim kabi lavozimlarda tegişli muddat işlagan va kamida 5 yillik pedagogik yoki ilmiy stajga ega şaxslarga beriladi. Madaniyat, me'morlik, san'at va sport sohalari uçun alohida şartlar nazarda tutilgan.

Unvonga da'vogarning hujjatlari fan doktori darajasi berilgan sanadan 1 yil ötgandan keyingina muhokamaga qabul qilinadi. OAK ularni 6 oydan oşmagan muddatda körib çiqadi. Unvon umrbod beriladi, lekin professorlik lavozimi uçun har 5 yilda bir marta tanlovdan ötiş lozim. Çet eldagi professorlik unvoni qayta attestatsiya (nostrifikatsiya)dan ötgaç tan olinadi.

Boşqa mamlakatlarda professor böliş uçun odatda yuqori ilmiy daraja talab etiladi: Rossiyada fan doktori, Germaniyada habilitatsiya, boşqa köpçilik mamlakatlarda PhD yoki unga teng malaka.