Tumbuka

Tumbuka yoki chiTumbuka — bantu tillari oilasiga mansub til. U asosan Malavi, Zambiya, Tanzaniya va Zimbabveda tarqalgan. Tilning nomidagi çi- old qöşimçasi «…ning tili» ma'nosini bildiradi, şu sababli til inglizça naşrlarda ham odatda chiTumbuka deb ataladi.

Tumbuka bantu tillari oilasiga kiradi. Ingliz tilidagi maqolaga köra, u kamida 13 dan ortiq xalq guruhining ona va asosiy tili; ular orasida senga, tumbuka, yombe, phoka, henga, kamanga va boşqalar bor. Tilning 12 ta dialekti ma'lum va örganilgan. Şuningdek, tilning Zambiyadagi şakli Senga deb ham ataladi.

Şimoliy Malavida chiTumbuka mintaqadagi barça 6 tumanda (Rumphi, Mzimba, Karonga, Çitipa, Nkhata-Bay, Likoma), Markaziy Malavida esa asosan Kasungu, Nkhotakota va Ntçisi tumanlarida sözlaşiladi. Zambiyada u Şarqiy provinsiyaning bir neça tumanida, şuningdek Muçinga provinsiyasining Isoka, Mafinga va atrofdagi hududlarida işlatiladi. Tanzaniyaning janubida Mbeya, Rungwe va Njombe tumanlarida, Zimbabveda esa Harareda kamroq darajada uçraydi.

Ingliz tilidagi maqolaga köra, 2024-yilda uç mamlakatda taxminan 7,1 million ona tilida sözlaşuvçi bölgan (Zimbabve hisobga olinmagan). Malavi va Zambiyada taxminan 1 600 000 kişi uni ikkinçi til sifatida biladi. Rus tilidagi maqolada esa The World Almanac (1998) ma'lumotiga tayanib, sözlaşuvçilar soni taxminan 2 million deb körsatilgan.

Şahar tumbukasi (çiçeva/nyanja tillaridan köp özlaşmalar bor) va qişloq tumbukasi bir-biridan sezilarli farq qiladi. Rumphi varianti köpinça eng «lingvistik toza» şakl hisoblanadi va ba'zan «haqiqiy chiTumbuka» deb ataladi.

Tumbuka lotin alifbosiga asoslangan. Rus tilidagi maqolaga köra, alifboda 28 harf bor, ular orasida 3 digraf va 1 trigraf mavjud. Ingliz tilidagi maqolada ikki imlo tizimi tilga olingan: an'anaviy imlo (masalan, Vikipediyaning chiTumbuka bölimi va «Fuko» gazetasida), unda banthu «odamlar» va çaka «yil» sözlari b va ch bilan yoziladi; hamda yangi rasmiy imlo (Til tadqiqotlari markazining onlayn luğati va onlayn Bibliyada), unda şu sözlar ŵ va c bilan — ŵanthu, caka şaklida yoziladi. Şuningdek, r va l, sk va sy yozilişida ikkilaniş bor.

1947-yilda chiTumbuka Chewa va ingliz tillari bilan birga Malavining rasmiy tillaridan biri bölgan va 21 yil şu maqomda qolgan. 1968-yilda Hastings Kamuzu Banda «bir millat — bir til» siyosati tufayli uni rasmiy maqomdan çiqargan. Til maktab dasturidan, milliy radiodan va bosma naşrlardan olib taşlangan. 1994-yilda köppartiyaviy demokratiya örnatilgaç, radioda chiTumbuka dasturlari qayta boşlangan.

Undoşlar: /ɣ/, /β/ va /h/ tovuşlari boşqa qardoş tillarda yöq yoki çekka bölsa, tumbukada keng uçraydi. Affrikatlar yöq; /s/ va /z/ heç qaçon burunlaşmaydi, masalan, chewacha nsómba «baliq» tumbukada somba. /ʃ/ faqat şati («köylak»), şuga («şakar») kabi çet sözlarda uçraydi.

Ton: har bir söz yakka aytilganda, urğu tuşadigan oxirgidan oldingi böğinda tuşuvçi ton böladi. Şu sababli tumbukada söz yoki zamonlarni ton bilan farqlab bölmaydi.

Otlar: otlar birlik va köplik old qöşimçalariga köra sinflarga bölinadi, masalan, 1/2 (Mu-Ŵa-): munthu — ŵanthu «odam». Sifat, olmoş va fe'llar ot sinfiga mos keladi.

Fe'llar: har bir fe'lda ega bilan moslaşuvçi şaxs-son old qöşimçasi böladi, masalan, ti-ka-gula «biz sotib oldik». Töldiruvçini bildiruvçi qöşimça (infiks) odatda ixtiyoriy. Zamonlar qisman infikslar, qisman qöşimçalar bilan hosil qilinadi.