luğat

Luğat — muayyan tilda mavjud sözlar (yoki morfemalar, söz birikmalari, iboralar) muayyan tartibda joylaştirilib, ularning kelib çiqişi, ma'nolari, yozilişi, talaffuzi, uslubiy mansubligi va boşqa tillarga tarjimasi haqida ma'lumotlar jamlangan kitob. Luğatlar ikki asosiy turga bölinadi: ensiklopedik va lingvistik.

Özbekça Vikipediya maqolasiga köra, luğatlar ma'naviy-madaniy sohada muhim örin egallaydi, ularda jamiyatning ma'lum davrda erişgan bilimlari aks etadi. Luğat öquvçiga muayyan hodisa haqida ma'lumot beradi, uni öz va özga tillardagi sözlar bilan taniştiradi, tilning luğat tarkibini takomillaştiriş va tartibga solişga yordam beradi.

Ensiklopedik luğat sözlarning özini emas, ular orqali bildiriladigan predmet va tuşunçalarni izohlaydi. Lingvistik luğatning asosiy maqsadi esa sözning ma'nolarini va turli lisoniy xususiyatlarini oçib berişdir. Rus tilidagi manbada lingvistik luğatlar bir jihatli va köp jihatli, şuningdek sinxron (ma'lum davr tilining kesimi) va diaxron (tilning vaqt ötişi bilan rivojini körsatuvçi, masalan, etimologik) turlarga ham ajratiladi. Inglizça manbada umumiy va ixtisoslaşgan luğatlar, şuningdek me'yoriy (preskriptiv) va tavsifiy (deskriptiv) luğatlar farqlanadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, ma'lum bölgan eng qadimgi luğatlar miloddan avvalgi taxminan 2300-yilga oid, şumer–akkad tilidagi ikki tilli sözlar röyxati yozilgan mixxat lavhalaridir; ular hozirgi Suriyadagi Ebla şahrida topilgan. Rusça manbada esa Tell-Mardix tepaligida topilgan, uç ming şumerça söz va ularning tarjimasi yozilgan loy lavhalar eng qadimgi luğat sifatida tilga olingan. Eng qadimgi saqlanib qolgan bir tilli luğat sifatida miloddan avvalgi 3-asrga oid xitoyça «Erya» körsatiladi.

Turkiy tillarga oid luğatlardan 12-asrda Mahmud Koşğariy tugatgan «Devonu luğotit turk» tilga olinadi: unda taxminan 7500–8000 söz bor, u turkiy bölmagan musulmonlarga, ayniqsa abbosiy arablarga turkiy tilni örgatiş uçun yozilgan. Zamaxşariyning «Muqaddimat ul-adab» nomli kiçik arabça luğati Xorazm hukmdori Otsiz uçun yozilgani aytiladi. 14-asrda «Codex Cumanicus» qipçoq tili luğati vazifasini ötagan.

Özbekça manbaga köra, 19-asrgaça arab–özbek, fors–özbek, turk–özbek ikki tilliligiga asoslangan tarjima luğatlari mavjud bölgan, 20-asrda ularga ingliz, nemis, ispan, hind, yapon tillari bilan tuzilgan luğatlar qöşilgan. 1925-yildan hozirgaça Özbekistonda 50 dan ortiq soha böyiça 140 ga yaqin terminologik luğat naşr etilgan. 1929-yildan beri özbek tilining 20 dan ortiq imlo luğati tuzilgan.

Luğatlarni ilmiy örganiş — leksikografiya inglizça manbaga köra 20-asrda alohida fan sifatida şakllangan. Kompyuter texnikasi rivojlanişi bilan elektron va onlayn luğatlar tobora keng tarqalmoqda.

Özbekça Vikipediyada luğat turlari va ularning namunalari quyidagiça keltirilgan:

• izohli luğat: «Özbek tilining izohli luğati» (1–2-jildlar, 1982);
• etimologik luğat: Ş. Rahmatullayevning «Özbek tilining etimologik luğati» (2000);
• dialektal luğat: «Özbek xalq şevalari luğati» (1971);
• tarjima luğatlari: «Inglizça-özbekça luğat» (1968), «Arabça-özbekça luğat» (1986), A. Zohiriyning «Rusça özbekça mukammal luğat»i (1927);
• orfoepik luğat: «Özbek tilining orfoepik luğati» (1977);
• frazeologik luğat: Ş. Rahmatullayevning «Özbek tilining izohli frazeologik luğati» (1978);
• sinonimlar luğati: A. Hojiyevning «Özbek tili sinonimlarining izohli luğati» (1974);
• antroponimik luğat: E. Begmatovning «Özbek ismlari ma'nosi» (1998);
• muallif asarlari luğati: «Alişer Navoiy asarlari tilining izohli luğati» (1–4-jildlar, 1983–84).

Özbek tilida haqiqiy ma'nodagi tarixiy luğat tuzilmagan, ammo E. Fozilovning xorazmiy yodgorliklarga bağişlangan asari ma'lum ma'noda tarixiy luğat deyilişi mumkin. Boşqa tillardan inglizça manbada Samuel Jonsonning «A Dictionary of the English Language» (1755) va Oxford English Dictionary (1884-yildan naşr etila boşlagan) tilga olingan.