Şe'riyat
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Şe'riyat — şe'riy asarlar majmui. Dastlab bu söz bilan umuman badiiy adabiyot tuşunilgan. Inglizça «poetry» va rusça «poeziya» sözlari yunonça poiesis (ποίησις — «ijod», «yaratiş») sözidan olingan.
Ta'rifi
1,3Uzbekça manbaga köra, şe'r muayyan içki tartib asosiga qurilgan, oddiy sözlaşuvga öxşamaydi va kişida hissiyot uyğotadigan ohangga ega. Şe'riyatda muayyan musiqiy zarb (ritm) va qofiya, poetik sintaksis hamda inversiyalar qöllanadi. Şe'riyat uçun voqea va tafsilotlar tasviri emas, balki inson ruhiyati ifodasi muhim, deyiladi. Şoir qalamidan çiqqan şe'rdagi poetik mazmunni boşqaça yösinda beriş deyarli mumkin emas.
Rusça manbada şe'riyat nutqni taşkil etişning alohida usuli, nutqqa kundalik tilning ehtiyojlari belgilamagan qöşimça ölçov kiritiş sifatida ta'riflanadi. Bunday qöşimça ölçov — şe'riy misra, qofiya, vazn va boşqalar. Ritm şe'riy nutq tovuş tuzilişining umumiy tartibliligi bölib, uning xarakteri şe'r tuziş tizimini belgilaydi: erkin şe'r, böğin sonidan kelib çiqadigan (sillabik), urğular soniga asoslangan (tonik) va ikkalasini birlaştirgan (sillabo-tonik) tizimlar mavjud. Qofiya — şe'riy misralar oxirining uyğunligi. Ingliz manbasida şe'riyat tilning estetik va köpinça ritmik xususiyatlaridan ma'nolarni uyğotiş uçun foydalanadigan adabiy san'at şakli sifatida ta'riflanadi; şe'rni şoir yozadi.
YUNESKO qarori bilan 21-mart Butunjahon şe'riyat kuni sifatida nişonlanadi; qaror 1999-yil 15-noyabrda qabul qilingan.
Tarixi
1,3Özbekça manbaga köra, insoniyat tarixida uzoq vaqt faqat şe'r şaklida yozilgan bitiklar söz san'atiga tegişli hisoblangan. Yevropada nasriy asarlar badiiy adabiyotga tegişli ekani Uyğoniş davrida tan olingan, Rossiyada 19-asr boşlarida nasr ham badiiy adabiyot namunasi sanalgan. Musulmon Şarqida nasrni söz san'atiga tegişli deb hisoblamaslik 19-asr oxirlarigaça davom etgan. Alişer Navoiy «Hayrat ul-abror» asarida nazmni nasrdan ustun qöygan. Şu bois özbek adabiyotida şe'riyat ustuvor örin tutgan. Yangi özbek şe'riyati köproq lirik mohiyat kasb etayotgani qayd etiladi.
Ingliz manbasiga köra, şe'riyat tarixi uzoq va turliçadir. Ba'zi olimlar şe'riyat yozuvdan oldin paydo bölgan va xalq dostonlari hamda oğzaki janrlardan rivojlangan, deb hisoblaydi; boşqalar uning yozuvdan oldin bölişi şart emasligini aytadi. Eng qadimgi saqlangan doston — miloddan avvalgi 3-ming yillikka oid Gilgamiş dostoni. Qadimgi dostonlar qatoriga Iliada, Odisseya, Ramayana, Mahabharata va Vergiliyning «Eneida»si ham kiradi. Dostonlar qadimgi jamiyatlarda yodlaş va oğzaki uzatişga yordam beriş uçun şe'riy şaklda yaratilgan, deb taxmin qilinadi. Hind «Rigveda»si, Avesto «Gatalar»i, Xurr qöşiqlari va ibroniy «Zabur»i kabi diniy madhiyalar xalq qöşiqlaridan rivojlangan bölişi mumkin. Xitoyning «Şijing» töplami Konfutsiy tomonidan yuksak qadrlangan.
Aristotelning «Poetika»sida şe'riyatning uç turi — epik, komik va tragik tur körsatilgan; keyingi estetiklar epik, lirik va dramatik şe'riyatni ajratgan. 20-asrda ba'zi nazariyotçilar nasr va şe'riyat qarama-qarşiligiga kamroq tayangan, modernist şoirlar esa an'anaviy şakllarni rad etgan. 2020-yillarda sun'iy intellekt yordamida ham şe'r yaratila boşlagani qayd etilgan.
Namunalari
1,3Özbekça manbada Çölponning quyidagi misralari keltiriladi:
Bir tugam soçlaring mening qölimda, Ğijimlab öpaymi yo tarab oçay? Sir deb saqlaganing mening qöynimda, Sir deb saqlayinmi yo yelga soçay?
Manbaga köra, bu misralar nasriy matnga aylantirilsa, ulardagi sirlilik va ta'sirçanlik yöqoladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Şe'riyat // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/1079 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAŞe'riyat. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/1079
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/1079
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.