Tafsir

Tafsir (arabçadan — şarh, tuşuntiriş, oçib beriş, izoh) — islom an'anasiga köra Qur'on oyatlarini şarhlaş va tuşuntirib beriş. Tafsir bilan şuğullanuvçi olim mufassir deb ataladi.

Tafsir sözi arabça «fassara» (izohladi, tuşuntirdi) fe'lidan olingan. Rusça Vikipediyada uning ma'nosi «pardani kötariş», «maqsadni körsatiş» deb ham izohlanadi. Inglisça materialga köra, tafsir asosan tilşunoslik, fiqh va kalom masalalari bilan şuğullanadi.

Uslubiga köra tafsir ikki asosiy turga bölinadi: tafsir bi-l-ma'sur (Muhammad alayhissalom va sahobalardan yetib kelgan rivoyatlarga asoslangan) va tafsir bi-r-ra'y (şaxsiy mulohaza va mustaqil fikrga asoslangan). Özbekça Vikipediyada esa uslublar quyidagiça sanaladi: sahih hadislar va sahobalar qavllari bilan tafsir qiliş, öz fikri va ijtihodi bilan tafsir qiliş hamda oyatning zohiriy ma'nosiga qaramay, uning maxfiy işoralariga köra tafsir qiliş. Keyinçalik yönalişlar yanada köpaygan.

Inglisça materialda mufassir arab tili, baloğat, fiqh, kalom kabi fanlarni puxta bilişi kerakligi qayd etilgan.

Islom an'anasiga köra, Qur'on oyatlarini izohlaş Muhammad alayhissalom davrida boşlangan, keyin bu ilm sahobalarga, ulardan tobe'inlarga ötgan. Sahobalar va tobe'inlar davrida tafsir asosan oğzaki rivoyat şaklida bölgan. Alohida maşhur bölganlar orasida Ali ibn Abu Tolib, Abdulloh ibn Abbos, Abdulloh ibn Mas'ud va boşqalar tilga olinadi. Rusça Vikipediyaga köra, an'anada Ibn Abbos tafsir ilmining asosçisi sanaladi, va 7–8-asrlarda Makka, Kufa, Madina tafsir maktablari şakllangan.

Birinçi yozma tafsir muallifi haqida manbalar turliça ma'lumot beradi. Özbekça Vikipediyada tafsirdan birinçi kitob yozgan şaxs Abdumalik ibn Jurayj (8-asr) deyiladi. Rusça Vikipediyada bir ma'lumotga köra, birinçi tafsir muallifi Said ibn Jubayr (Umaviy xalifa Abdulmalik ibn Marvon, 685–705 yillar buyruği bilan), boşqa ma'lumotga köra Mujohid ibn Jabr. Inglisça materialda Mujohid ibn Jabrga boğlangan qadimgi yozma tafsir haqidagi rivoyat ğayritabiiy deb baholanadi, çunki uning nomidagi tafsirlar keyingi asrlarda tuzilgan; bizgaça yetib kelgan eng qadimgi tafsir esa 8-asr örtalarida Muqotil ibn Sulaymon tomonidan yozilgan deyiladi.

Dastlab tafsir hadis ilmining tarkibiy qismi bölgan, rusça Vikipediyaga köra 10-asrdan mustaqil ilmga aylangan. Hozirgaça Qur'onga 1700 dan ortiq tafsir yozilgani ma'lum (özbekça Vikipediya). Inglisça materialda amerikalik olim Samuel Rossga tayanib, qölyozma şaklida 2700 ga yaqin tafsir saqlanib qolgani, 300 tasi naşr etilgani aytiladi.

Muhammad ibn Jarir Tabariyning «Jomiʼ al-bayon» asari va Ibn Kasirning «Tafsir al-Qur'on al-aziym» asari rivoyatga asoslangan tafsirning muhim namunalari sifatida keltiriladi. Zamaxşariyning «Al-Kaşşof» asari eng muhim mötazila tafsiri deyilgan, keyinçalik bir qança tuzatişlar bilan sunniylar ham uni qabul qilgan. Faxriddin Roziy, Baydoviy, Sa'labiy hamda Jaloliddin al-Mahalliy va Suyutiyning «Jalolayn» asari ham maşhur tafsirlar qatorida tilga olinadi.

Özbekiston hududidan çiqqan tafsirçilar orasida Abu Mansur Moturidiy (ahli sunna val-jamoa nuqtai nazaridan tafsir qilgan), Abu Lays Samarqandiy, Zamaxşariy, Faxriddin Roziy va Mahmud Nasafiy maşhur. Mustaqillik yillarida Qur'onni özbek tiliga tarjima qiliş va tafsir qiliş imkoniyati paydo bölgan; bu sohada şayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf, şayx Abdulaziz Mansur, Alouddin Mansur kabi ulamolar tilga olinadi.