Gardiziy Abu Sa'id Abdulxay
SaqlaşBoşqa nomlari: Abu Saʿīd Gardēzī
Öqiş: 2 daqiqa
Gardiziy Abu Sa'id Abdulxay (11-asr) — fors tarixçisi, ayrim manbalarda geograf ham deyiladi. U 1050-yillar atrofida yozilgan «Zayn al-axbor» («Xabarlar ziynati») asari bilan tanilgan.
Hayoti
1,3Gardiziyning hayoti haqida ma'lumot bizgaça yetib kelmagan. Rus tilidagi Vikipediyada uning nomi Abu Sa'id Abd al-Xayy ibn Zaxxok Gardiziy şaklida berilgan va 1061-yilda vafot etgani qayd etilgan. Nisbasiga qaraganda, u Gardez (Gardiz) hududidan bölgan; rus manbasida bu joy Ğaznadan Hindistonga boruvçi yölda, bir kunlik masofada deb körsatilgan. Ingliz tilidagi maqolada esa uning Zamindavar viloyatidagi Gardizdan bölişi ehtimol deyilgan. Otasining ismi Zaxxok bölgani aytiladi.
Ingliz tilidagi maqolaga köra, Gardiziy faoliyatini ğaznaviylar hukmdori Sulton Mahmud (998–1030) amaldori sifatida boşlagan va uning davridagi köp voqealarning guvohi bölgan. Bu ma'lumot boşqa manbalarda tasdiqlanmaydi.
«Zayn al-axbor»
1,3Asar 1050—52-yillarda yozilgan (özbekça ma'lumot). Rus tilidagi maqolada u ğaznaviy Abd ar-Raşid davrida (1049—1053) yozilgani aytiladi. Ingliz tilidagi maqolada u yangi fors tilida yozilgan eng qadimgi tarixiy kitoblardan biri sifatida ta'riflanadi.
Asarda:
- fors podşohlari, Muhammad payğambar va arab xalifalari tarixi 1032-yilgaça bayon etilgan;
- arablar istilosidan 1041-yilgaça Xuroson tarixi batafsil yoritilgan; özbekça ma'lumotda voqealar ğaznaviylar sultoni Mahmudning nabirasi Mavdud davrigaça şarhlangani ham aytiladi;
- oxirida musulmon, majusiy, yahudiy, zarduştiy va hind bayramlari, Hindiston hamda turkiy qabilalar haqidagi boblar ilova qilingan.
Rus tilidagi maqolada yunon ilmi, yilnomalar hisobi, nasab (ansob) va bilimlar (ma'orif) bölimlari ham tilga olingan. Turklar haqidagi bob Örta Osiyo geografiyasi uçun muhim deb baholanadi.
Manbalari va uslubi
1,3Manbalarga köra, Gardiziy tarixga xolis nuqtayi nazardan yondaşgan, bu öz davri uçun diqqatga sazovor edi. U tarixiy manbalarni köpinça keltirmagan; turklar haqidagi bobda Ibn Xurdodbeh, Jayhoniy va Ibn al-Muqaffa'ga tayangan. Arablarning Xurosonni fath etişi haqida al-Sallomiydan foydalangan bölişi mumkin deyiladi. Hind bayramlari haqidagi ma'lumotni al-Beruniydan eşitgani aytilgani sababli, u Beruniyning şogirdi bölgan bölişi mumkin deb hisoblanadi.
Naşrlari va ta'siri
1,3«Zayn al-axbor»ning tohiriylar, safforiylar, somoniylar va ğaznaviylar tarixiga oid qismi 1928-yilda Nozim tomonidan Tehronda naşr etilgan. Xuroson tarixiga oid qismi Özbekistonda 1991-yilda Toşkentda çop etilgan.
Rus tilidagi maqolada Gardiziy Şarqdagi tarixnavislik an'anasiga kam ta'sir qilgani va kam keltirilgani qayd etilgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Gardiziy Abu Sa'id Abdulxay // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/1185 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAGardiziy Abu Sa'id Abdulxay. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/1185
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/1185
Manbalar
1 ta manba- 1Wikidata: Q563574wikidata.org · P106, P569 (Yulian taqvimi), P19, P570
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.