Sango

Sango (sangho; yângâ tî sängö) — Markaziy Afrikada, asosan Markaziy Afrika Respublikasida (MAR) tarqalgan til. U MAR da rasmiy va milliy til bölib, mamlakat böylab millatlararo muloqot vositasi (lingua franca) sifatida işlatiladi.

Rus tilidagi Vikipediya maqolasiga köra, sango muayyan bir xalqning tili emas, balki adamava-ubangi oilasiga mansub turli tillar asosida şakllangan koyne bölib, grammatikasi soddalaşgan (kreol tili unsurlari bor). U ngbandi tili asosidagi kreol til hisoblanadi.

Inglizça Vikipediya maqolasiga köra, tilning tasnifi munozarali. Uilyam Samarin izidan borgan ba'zi tilşunoslar uni ngbandi asosidagi kreol deb tasniflaydi. Marsel Diki-Kidiri va Çarlz Morrill kabi boşqalar bu tasnifni rad etib, sango tuzilişidagi özgarişlarni kreollaşuvsiz ham izohlaş mumkin, deydi. Kreollaşuv farazi böyiça sango yevropalik emas, afrikalik asosdagi kreol sifatida istisnodir. Fransuz tilidan köp söz özlaşgan, ammo tuzilişi tölaligiça ngbandi asosida qolgan.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, sangoda birinçi til sifatida taxminan 400 ming kişi sözlaşadi (u Bangi şahrida şahar koynesi sifatida rivojlangan), ikkinçi til sifatida esa 5 milliongaça kişi foydalanadi. Inglizça Vikipediyada birinçi va ikkinçi til böyiça statistika yöqligi, 2025-yilda MAR ning deyarli barça taxminan 5 500 000 aholisi sangoda gapirişi aytilgan.

MAR dan taşqari, til Kongo Respublikasi, Kongo Demokratik Respublikasi, Çad va Kamerunning çegaradoş hududlarida tarqalgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Çadning janubida u ehtimol ona tili emas va qöllanilişi kamaymoqda, Kongo DRda esa kuçaymoqda. MAR Afrikada mahalliy tilni rasmiy til qilgan kam sonli davlatlardan biridir.

Yozuv 20-asrning 60-yillaridan lotin alifbosi asosida mavjud. Dastlab uni fransuz missionerlari yoza boşlagan; katolik va protestant qoidalari biroz farq qilgan. 1966-yilgi Injil va 1968-yilgi madhiyalar töplami ta'sirli bölgan va hozir ham qöllanadi. 1984-yilda prezident Andre Kolingba imzolagan 84.025-sonli farmon rasmiy imloni belgiladi.

Alifbo 22 harfdan iborat; kp, gb, mb, mv, nd, ng, ngb, nz kabi digraflar ham bor. Rasmiy imloda e harfi /e/ va /ɛ/ ni, o harfi /o/ va /ɔ/ ni bildiradi. Ohanglar belgilanadi: past ohang belgisiz (e), örta ohang dieresis bilan (ë), yuqori ohang sirkumfleks bilan (ê). Darsliklar, diniy adabiyot va davriy naşrlar çop etiladi, biroq yozma material çeklangan.

Fransuz mustamlakasidan (19-asr oxiri) oldin ham sangoning bir körinişi Ubangi daryosi böylab lingua franca bölgan. U daryo savdogarlari tilidan, ngbandi tillar guruhiga kiruvçi sango qabilasining şimoliy ngbandi lahjasi asosida, fransuzça ta'sir bilan şakllangan. Fransuz armiyasi markaziy afrikaliklarni safga olgani tufayli ular sangodan millatlararo muloqotda köproq foydalangan. 20-asr davomida missionerlar tilni keng tarqalgani uçun tarğib qilgan.

1960-yillardan Bangining tez ösişi birinçi marta sangoni ona tili sifatida biluvçilar jamoasini yaratdi. Qişloqdan kelganlar sangoni faqat umumiy til sifatida işlatgan, ularning bolalari esa uni asosiy (ba'zan yagona) tili qilgan. Bu leksikaning, jumladan rasmiy va jargon sözlarning, tez kengayişiga va avval fransuz tili qöllangan sohalarda sangoning işlatilişiga olib keldi.

Leksika. Taber (1964) tadqiqotiga köra, taxminan 490 ta sango sözi sözlaşuv nutqining qariyb 90 foizini taşkil etadi, fransuzça özlaşmalar esa, ayniqsa bilimli kişilar nutqida, luğatning aksariyatini beradi. Morrill (1997) uç ijtimoiy me'yorni aniqladi: fransuzça sözlari juda kam bölgan şahar «radio» varianti (80%), «pastor» varianti (60%) va fransuzça sözlarni eng köp işlatadigan «amaldor» varianti (40%).

Fonetika. Tilda yetti oğzaki va beş burun unlisi bor. Böğin tuzilişi odatda CV; sözlar köpinça bir yoki ikki böğinli. Til ohangli: uç asosiy ohang (yuqori, örta, past) bor, ohang vazifasi kam, ammo minimal juftliklar mavjud: dü «tuğmoq» va dû «çuqur».

Grammatika. Sango izolyatsiyalovçi til, gap tartibi ega–kesim–töldiruvçi. Köplik â- proklitikasi bilan belgilanadi. -ngö qöşimçasi fe'lni otlaştiradi. Egalik kelişigi tî old kömakçisi bilan hosil qilinadi: ködörö tî mbï «mening yurtim». Olmoşlar: mbï «men», mo «sen», lo «u», ë «biz», ï/âla «sizlar», âla «ular». Ega ot bölsa, fe'lga a- old qöşimçasi qöşiladi: mo yeke «sen…san», Bêafrîka ayeke «Markaziy Afrika…dir».

Örganiş. Samarinning yozişiça, tilni uç oyda gapira oladigan darajada örganiş mumkin, ammo erkin gapiriş uçun köproq vaqt kerak. Ingliz tilida sözlaşuvçilar uçun asosiy qiyinçiliklar — talaffuz (masalan, Bambari ba-mba-ri deb öqiladi) va ohangni boşqariş.