Mongol tili

Mongol tili (möğul tili; öz nomi — «mongol xel») — mongol tillari oilasiga mansub til, Mongoliyaning rasmiy tili. U xalxa lahjasi asosida rivojlanganligi uçun «xalxa-mongol tili» deb ham ataladi.

Mongol tili mongol tillari oilasiga kiradi. Rusça Vikipediyada bu oila şimoliy mongol tillari (xalxa-mongol, buryat, qalmoq, ordos, xamnigan, oyrat), janubiy mongol tillari (dagur, şira-yugur, dunsyan, baoan, tu) va Afğonistondagi moğol tiliga bölinadi. Inglizça Vikipediyada Yuxa Yanxunen tasnifi keltirilgan: dagur, moğol, şirongol (janubiy mongol) va umummongol (markaziy mongol) tarmoqlari.

Tilning oila içidagi çegarasi bahsli. Xalxa lahjasining mongol tili ekanligiga e'tiroz yöq, ammo oyrat (qalmoq lahjasi bilan), buryat va ordos tillarining maqomi ba'zi olimlar tomonidan bahsli deb hisoblanadi. Ba'zilar ularni mongol tilining lahjalari sanaydi, hozirgi xalqaro me'yor esa bunga mos kelmaydi. Inglizça manbada mongol tilining turkiy, tungus-manjur, koreys va yapon tillari bilan qarindoşligi haqidagi qaraş köpçilik tilşunoslar nazdida eskirgan, deyiladi; mongol tili qoraxitoy tili bilan qarindoş deb körsatilgan.

Mongol tili Mongoliyaning rasmiy tili, Xitoyning Içki Mongoliya avtonom viloyatida ham rasmiy maqomga ega. Inglizça manbaga köra, u Xitoyning Sinszyan va Çinxay hududlarida hamda Rossiyaning Buryatiyasida ham tan olingan til. Sözlaşuvçilar soni manbalarda turliça: 5 mln.dan ortiq (özbekça Vikipediya), taxminan 5 mln (rusça), 5–6 mln (inglizça; rusça manbada ba'zi baholarga köra 6 mlngaça).

Mongoliyada sözlaşuvçilar soni rusça Vikipediyada 2 mln.dan ortiq, inglizçada 3,6 mln (2014-yil baholaşi) deb berilgan. Xitoyda rusça manbada taxminan 3 mln kişi, inglizçada Içki Mongoliyada taxminan 2,1 mln kişi sözlaşadi deyiladi. Içki Mongoliyada tildan foydalaniş davrlar böyiça pasayiş va tiklanişni boşidan keçirgan. 2020-yilda Xitoy hukumati mongol maktablarida uç fanni xitoy tilida öqitişni talab qilgan, bu keng norozilikka sabab bölgan.

Mongol tili tarixan turli yozuvlarda yozilgan; eng qadimgisi — vertikal eski mongol yozuvi. Mongoliyada kirill yozuvi joriy etilgan sanalar manbalarda turliça: 1941-yil (rusça Vikipediya, rasmiy qabul qiliş), 1943-yildan (rusça Vikipediya, yozuv) va 1945-yildan (özbekça va rusça manbalar). Rus alifbosiga ikki harf qöşib yangi yozuv yaratilgan. Kirill alifbosida 35 harf bor; ulardan törttasi faqat özlaşma sözlarda uçraydi, v va r harflari söz boşida kelmaydi.

Mongoliyada 2000-yillardan eski mongol yozuvidan qayta foydalaniş boşlangan. Içki Mongoliyada u hozir ham qöllanadi. Inglizça manbaga köra, ikkala mamlakatda internetda lotin yozuvi ham keng işlatiladi.

Özbekça Vikipediyada til 14–15-asrlarda şakllangan deyiladi. Rusça Vikipediyada esa u milliy til sifatida 1921-yilgi Mongol xalq inqilobidan keyin xalxa lahjasi asosida şakllana boşlagani aytiladi. Inglizça manbaga köra, hozirgi mongol tili 13–14-asrlardagi Mongol imperiyasi tili — örta mongol tilidan rivojlangan; bu davrda unli uyğunligi tizimi özgargan va çöziq unlilar paydo bölgan.

Eng qadimgi mongol matni sifatida Yisunge bitigi (1224 yoki 1225-yil) körsatiladi. 13–15-asrlarda matnlar uyğur-mongol, ʼfagspa, xitoy va arab yozuvlarida yozilgan. Klassik mongol tili 17–19-asrlarga oid; 1686-yilda soyombo yozuvi yaratilgan. Rusça Vikipediyada 13–17-asrlardagi umumiy adabiy til eski yozma mongol tili deb ataladi.

Hozirgi mongol tilida 7 ta unli bor; ular çöziq yoki qisqa bölişi mumkin, çöziq unli yozuvda harfni ikki marta yoziş bilan beriladi. Söz örtasidagi qisqa urğusiz unlilar talaffuz qilinmaydi: bolox «bölmoq» [bolx], medex «bilmoq» [medx]. Singarmonizm mavjud, urğu odatda birinçi böğinga, çöziq unli yoki diftongga tuşadi.

Til agglyutinativ. Kesim odatda gap oxirida keladi, aniqlovçi va aniqlanmiş kelişikda moslaşmaydi. Aniqlovçining örni haqida manbalar zid: özbekça Vikipediya uni aniqlanmişdan keyin, rusça Vikipediya oldin keladi deydi. Söz tartibi ham özbekça Vikipediyada qat'iy, inglizçada esa ega–töldiruvçi–kesim asosiy tartib bölib, ot birikmalari içida nisbatan erkin deyiladi. Söroq gaplarda gap oxiriga yuklamalar qöyiladi, masalan, «Ene nom uu?» — «Bu kitobmi?».

Luğatda turkiy, sanskrit, tibet, xitoy, rus, tungus-manjur, fors, arab va yunon tillaridan özlaşmalar bor. Masalan, nom «kitob» sözi suğd tilidan uyğur tili orqali kirgan.