Birma tili

Birma tili (myanma tili) — Myanmaning rasmiy tili. Xitoy-tibet til oilasining tibet-birma tillari guruhiga kiradi.

Birma tili xitoy-tibet oilasining tibet-birma kenja oilasidagi lolo-birma guruhiga kiradi. Ingliz tilidagi Vikipediyada u janubiy birma şoxobçasiga mansub deyiladi va xitoy tiliga mansub bölmagan xitoy-tibet tillari içida sözlaşuvçilari eng köp til sifatida körsatilgan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, xitoy-tibet tillari orasida sözlaşuvçilar soni jihatidan faqat xitoy tilidan keyin turadi.

Birma tili Myanmada rasmiy til va millatlararo muloqot vositasi bölib, mamlakatdagi eng yirik etnik guruh — bamarlarning ona tilidir. Uzbek tilidagi Vikipediyada unda 30 milliondan ortiq kişi gaplaşişi aytilgan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, 2019-yilda tilda 42,9 million kişi sözlaşgan: 32,9 million ona tili, 10 million ikkinçi til sifatida. 2023-yilgi Jahon banki sörovi mamlakat aholisining 80 foizi birma tilida gaplaşişini körsatgan. Birma tili lahjalarida Bangladeşning Çittagong tepaliklari, Xitoyning Yunnan viloyati va Hindistonning şimoli-şarqiy ştatlaridagi ayrim mahalliy xalqlar ham gapiradi.

Lahjalar tasnifi manbalarda turliça. Özbekça Vikipediyada tört lahja — şimoliy, markaziy, tavoy va arakan lahjalari keltirilgan. Ingliz tilidagi Vikipediyada Irravadi vodiysining standart variantlari bilan bir qatorda çekka hududlardagi Tanintayi (Myeik, Dawei, Palaw), Yaw, Intha, Taungyo va Danu lahjalari sanalgan; arakan va marma tillari ba'zan lahja, ba'zan alohida til hisoblanadi. Aksariyat lahjalar özaro tuşunarli. Standart til Yangon lahjasiga asoslanadi, ilgari Mandalay lahjasi namuna bölgan.

Birma alifbosi qadimiy hind brahmi yozuvining janubiy tarmoğidan kelib çiqqan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, u Kadamba yoki Pallava yozuviga borib taqaladi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, alifboda 33 harf va unlilar uçun 12 qöşimça belgi bor, yozuv çapdan öngga yönalgan va abugida turiga kiradi.

Yozuvning paydo bölişi haqida manbalar turliça: rus tilidagi Vikipediyada yozuv Pagan sulolasi davrida mon yozuvi (1058-yil) yoki pyu yozuvi (10-asr) asosida moslaştirilgan, ingliz tilidagi Vikipediyada esa birma alifbosining eng qadimgi dalili 1035-yilga oid, 18-asrda quyilgan nusxa esa 984-yilga işora qiladi. Harflar dastlab kvadrat şaklda bölgan, 17-asrda (rus manbasi) yoki Örta birma davrida (ingliz manbasi) palma barglari va qoğozda yoziş tufayli yumaloq şaklga ötgan.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, qadimgi birma tili 11–16-asrlarga, örta birma tili 16–18-asrlarga oid, zamonaviy birma tili 18-asr örtalarida şakllangan. Eng qadimgi matnlar Paganning 11–12-asr toş bitiklaridir; rus tilidagi Vikipediyada Myazedi bitigi 1113-yilga oid deyiladi. Qadimgi birma tili pali tilidan pyu tili orqali köplab söz özlaştirgan. 15-asr örtalarida paliyça-birmaça nissaya matnlari paydo bölgan.

18-asrda tovuş belgilaş standartlaşgan, 19-asrdan imlo islohotlari uçun imlo luğatlari tuzilgan; inglizlar hukmronligi davrida imloni standartlaştiriş davom etgan. 1757-yilda Konbaung sulolasi mon tilli Hanthawaddy qirolligini mağlub etgaç, Quyi Birmada mon tilidan birma tiliga ötiş tezlaşgan. 1930-yillarda til qayta jonlangan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, imlo luğatining sönggi naşri 1978-yilda hukumat buyurtmasi bilan çiqqan.

Birma tili ohangli (tonal), böğinli til. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, unda söz tartibi SOV, tört ton ajratiladi. Tuzilişi jihatidan tahliliy til hisoblansa-da, agglyutinativ unsurlar köp: ot şakllarida postpozitiv kömakçilar, fe'llarda agglyutinativ qöşimçalar va ayrim prefikslar muhim örin tutadi. Ingliz tilidagi Vikipediyada til asosan bir böğinli va agglyutinativ deyilgan.

Til yozma va oğzaki uslublarga ega, ular grammatik va leksik jihatdan farq qiladi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, yozma tilda fonetika va leksika uzoq vaqt kam özgargan, oğzaki tilda esa hurmat şakllari va rohiblar leksikasi mavjud. Leksikada pali tilidan özlaşmalar qöllanadi.