Borbad

Borbad (Barbad, Pahlabod) — Sosoniylar davrida yaşagan sozanda, xonanda, şoir va bastakor. U Xusrav II saroyida xizmat qilgan va mumtoz musiqaning asosçisi sifatida tilga olinadi.

Manbalarda uning ismi turliça yoziladi. Özbekça manbada «Borbad», «Barbad», «Pahlabod» va asl ismi Falaxbod Marvaziy deb berilgan. Inglizça manbaga köra, fors manbalarida «Barbād», arab mualliflarida esa Fahlabad, Bahlabad, Fahrabad kabi şakllar uçraydi. Nöldeke «Fahlabad» şakli asl ismning (ehtimol Pahrbad/Pahlbad) arabçalaşgani, deb hisoblagan. «Borbad» nomi unga borbat çolğusini mohirona çalgani uçun berilgan, deyiladi.

Özbekça manbada Borbad taxminan 585-yilda Nisoda tuğilgan va 628 yoki 638-yilda Marvda vafot etgan deb körsatilgan. Unga köra, u dastlab ijro sirlarini otasidan örgangan, söng Marvga köçib, maşhur ustozlarga şogird tuşgan. Inglizça manba esa tuğilgan joy haqida qarama-qarşi ma'lumot beradi: qadimiy manbalarda Marv, keyingilarida Fors viloyatidagi Jahrom körsatiladi. Rus manbasi uni Marvlik deydi.

U Xusrav II (590–628) saroyida xizmat qilgan. Özbekça manbada bu davr 618–628-yillar deb berilgan. Firdavsiy va Saolibiy keltirgan rivoyatga köra, Borbad raşkçi boş sozanda Sarkaş tufayli saroyga kirolmay, şohiy boğda yaşil kiyimda yaşiringan va şoh ötayotganda uç kuy ijro etgan. Şoh uni boş sozanda etib tayinlagan. Rivoyatlar orasida şoh oti Şabdizning ölimi haqidagi hikoya ham maşhur.

Uning ölimi haqida manbalar turliça yozadi. Firdavsiyga köra, Xusrav öldirilgaç, u Ktesifonga şoşilib, marsiyalar kuylagan, barmoqlarini kesgan va sozlarini yoqqan. Saolibiyga köra, uni Sarkaş zaharlagan; Ibn Xurdodbeh esa aksinça, Borbad Sarkaşni zaharlagan, deb yozadi. Boşqa manbalarda uni boşqa bir sozanda öldirgani aytiladi.

An'anaga köra, Borbad 7 qismli «Xusravoniy» turkumini, 30 ta lahn va 360 ta qöşiq-dostonni yaratgan. Bu sonlar qamariy yilning 360 kuni, oyning 30 kuni va haftaning 7 kuni bilan boğlanadi. Rus manbasiga köra, bu turkum zarduştiylik an'analari va qadimgi fors kalendarini aks ettirgan.

Kuylarning ohanglari saqlanmagan, faqat ayrim nomlari ma'lum: «Yazdan ofrid», «Ganji bod ovar», «Boği Şahriyor», «Nimröz», «Sabr dar sabz», «Kini Eraj», «Kini Siyavuş», «Xaft ganj», «Rohi Şabdiz», «Boği Şirin». Navröz bilan boğliq («Bodi Navröz», «Nozi Navröz», «Sozi Navröz», «Navrözi Xurdak») va Siyovuşga bağişlangan («Boği Siyovuş», «Siyovuşon») qöşiqlar ham bor. Inglizça manbaga köra, uning şe'riy asaridan faqat bitta parça saqlangan.

Borbad haqida Sosoniylar davriga oid manba yöq; uning şuhrati oğzaki an'ana orqali saqlangan, deb hisoblanadi. U Firdavsiyning «Şohnoma»si, Nizomiyning «Xusrav va Şirin»i va Amir Xusrav Dehlaviyning «Şirin va Xusrav»ida tilga olinadi. Forobiy, Xorazmiy, Nişopuriy va Maroğiy risolalarida uning turkumlari tavsiflangan. Köplab ixtirolar unga ölimidan asrlar keyin nisbat berilgani uçun ular noaniq hisoblanadi.

1990-yilda Duşanbada uning tavalludining 1400 yilligiga bağişlangan xalqaro musiqa anjumani ötkazilgan, uning nomida xalqaro musiqa jamğarmasi tuzilgan va har 5 yilda beriladigan mukofot ta'sis etilgan.