Saam tili

Saam tili — fin-ugor tillaridan biri; Skandinaviya yarim orolining şimolida, Finlandiyada va Kola yarim orolida tarqalgan. Rus va ingliz manbalarida u bir-biriga yaqin tillar guruhi sifatida tasvirlanadi.

Özbekça Vikipediyaga köra, saam tili fin-ugor tillaridan biri bölib, boltiqböyi tillariga yaqin turadi. Rus Vikipediyasiga köra, saam tillari ural til oilasining fin-ugor şoxidagi fin-volga guruhiga kiradi va köproq boltiqböyi-fin kiçik guruhiga (fin, karel, eston tillari), kamroq mariy va mordva kiçik guruhlariga yaqin. Ingliz Vikipediyasi an'anaviy qaraşni keltiradi: saam tillari fin tillariga eng yaqin. Biroq ayrim olimlar umumiy fin-saam ona tili haqidagi qaraş ilgari öylangançalik mustahkam emas, öxşaşliklar fin tillarining areal ta'siridan kelib çiqqan bölişi mumkin, deb hisoblaydi.

Saam tillari lahja kontinuumini taşkil etadi. Ular an'anaviy ravişda ğarbiy va şarqiy guruhlarga bölinadi. Ğarbiy guruhga Norvegiya, Şvetsiya va Finlandiyaning bir qismidagi, şarqiy guruhga Finlandiyaning bir qismidagi va Rossiyadagi tillar kiradi. Rus manbasida bu hodisaga yagona til va uning lahjalari yoki bir neça alohida til sifatida qaraş mumkinligi aytilgan; bu masala hal etilmagan. Turli saam tillari vakillari köpinça bir-birini tuşunmaydi.

Saam tili Norvegiya, Şvetsiya va Finlandiyaning şimoliy qismida hamda Rossiyaning Kola yarim orolida tarqalgan. Özbekça Vikipediyada sözlaşuvçilar soni 50 mingdan ortiq deyilgan, rus Vikipediyasida esa taxminan 25 ming kişi (saamlar soni taxminan 80 ming) körsatilgan. Şimoliy saam tili eng köp sözlaşuvçiga ega: rus manbasida taxminan 20,7 ming, ingliz manbasida taxminan 15 ming kişi.

Ingliz manbasiga köra, örta asrlarda hozir yöqolgan saam tillari Finlandiyaning markaziy va janubiy qismlarida va Kareliyada ham işlatilgan. Bugun töqqizta tirik saam tili bor. Akkala saam tilining oxirgi sözlaşuvçisi 2003-yil dekabrda vafot etgan.

Norvegiya, Şvetsiya va Finlandiyada saam tili 17-asrdan beri lotin yozuviga asoslangan yozuvga ega; boşlanğiç maktablarda öqitiladi. Rus manbasiga köra, missionerlik yozuvi 17-asrda Şvetsiyada ume-saam tili uçun yaratilgan, 18-asrning birinçi yarmida norvegiyalik, 19-asr boşida finlandiyalik saamlar uçun paydo bölgan. 1978-yilda şimoliy saam tillari uçun yagona imlo işlab çiqilgan.

Kola saamlari 1930—37-yillarda lotin yozuvidan foydalangan (rus manbasida: alifbo 1933-yilda tasdiqlangan, 1937-yilda kirill yozuviga almaştirilgan). 1980-yillarda kirill yozuvi qayta tiklangan: 1982-yilda alifbe, 1985-yilda kildin saam tilining saamça-rusça luğati naşr etilgan. Ingliz manbasiga köra, aksar saam tillari qöşimça harflarli lotin alifbosidan, kildin saam tili esa qöşimça harflarli rus kirill alifbosidan foydalanadi.

Saam tillarining kelib çiqişi munozarali. Rus manbasiga köra, saamlarning ajdodlari qadimda genetik mansubligi noma'lum tildan boltiqböyi-finga yaqin tilga ötgan va keyin qöşni tillar ta'sirini sezgan. Ingliz manbasida ilk saam tili Fin körfazi yaqinida mil. av. 1000 yildan mil. 700 yilgaça şakllangan, degan taxmin keltirilgan; Ante Aikioga köra u Janubiy Finlandiya yoki Kareliyada taxminan 2000–2500 yil oldin vujudga kelib, şimoliy Fennoskandiyaga tarqalgan. Til noma'lum qadimgi Yevropa tillari qatlamlarini özlaştirgan.

Özbekça manbaga köra, unli va undoşlar bir neça darajali çöziqlikka ega, urğu birinçi böğinga tuşadi. Köp şevalarda ikkilik son bor, otlar 8 ta kelişikda turlanadi. Rus manbasiga köra, tillar agglyutinativ, ammo içki fleksiya ham rivojlangan; grammatik jins yöq; fe'lda tört zamon va tört mayl bor, bölişsiz şakl maxsus inkor fe'li bilan hosil qilinadi. Leksikada boltiqböyi-fin, rus, eron va german tillaridan özlaşmalar uçraydi.