Urdu

Urdu — Hindevropa tillari oilasining hind-oriy tillari guruhiga mansub til. U Pokistonda ingliz tili bilan birga rasmiy til, Hindistonda esa Konstitutsiyada tan olingan tillardan biridir.

Urdu Hindevropa tillari oilasining hind-oriy guruhiga kiradi. Rus tilidagi Vikipediyada u hindustani tilining funksional uslubi sifatida ta'riflangan va sözlaşuv darajasida hindiy bilan özaro tuşuniladi deyilgan. Inglizça Vikipediyada urdu hindustaniyning forsiylaşgan adabiy şakli sifatida tasvirlanadi; unda rasmiy urdu adabiy, siyosiy va texnik sözlarni fors va arab tillaridan, hindiy esa sanskritdan oladi, şu sababli rasmiylik oşgani sari ikki til örtasidagi özaro tuşuniş kamayadi. Tilşunoslikda hindiy va urdu köpinça yagona til sanalişi, ularning ajralişi esa ijtimoiy-siyosiy sabablarga boğlanişi aytiladi.

Pokistonda urdu asosan yirik şaharlarda (Karoçi, Ravalpindi, Lohur, Islomobod va boşqalar) qöllanadi. Hindistonda Uttar-Pradeş, Bihar, Maharaştra va boşqa ştatlardagi musulmon aholi unda gaplaşadi. Sözlaşuvçilar soni haqida manbalar turliça ma'lumot beradi:

• özbekça Vikipediyada: Hindistonda 30 mln.dan ortiq, Pokistonda 20 mln.ga yaqin kişi (20-asrning 90-yillari);
• rusça Vikipediyada: Hindistonda taxminan 50 mln kişi; Pokistonda aholining taxminan 7 foizi urduni ona tili deb biladi; ikkinçi til sifatida bilganlar bilan 2022-yilda jami taxminan 230 mln;
• inglizça Vikipediyada: Ethnologue 2026-yilgi hisobiga köra, ikkinçi til sifatida bilganlar bilan 246 mln sözlaşuvçi, dunyoda 10-örin.

Urdu Pokistonda lingua franca sifatida keng qöllanadi va barça yuqori maktablarda majburiy fan hisoblanadi. Hindistonda u Konstitutsiyada tan olingan tillardan biri (rusça Vikipediyada 22 ta rasmiy tildan biri deyilgan, özbekça Vikipediyada 15 ta asosiy adabiy til deyilgan). Bangladeşda urdu tilida «bihorlar» deb ataluvçilar gaplaşadi. Fors körfazi mamlakatlari, Buyuk Britaniya, AQSH, Germaniya, Avstraliyadagi muhojirlar orasida ham keng tarqalgan.

Urdu yozuvi arab-fors grafikasiga asoslangan; unga bir qança yangi belgilar qöşilgan. Rusça Vikipediyaga köra, alifbo 38 harfdan iborat. Pokistonda nasta'liq xati qöllanadi, naskh esa juda kam işlatiladi. Hindistonda urdu ba'zan özgartirilgan devanagari bilan yoziladi. Lotin yozuvi mustamlaka davrida keng qöllangan va hozir internet hamda matnli xabarlarda maşhur.

Özbekça va rusça manbalarga köra, urdu 13-asrda Dehli atrofidagi khari böli lahjalari asosida şakllana boşlagan. Dakanda (Janubiy Hindiston) uning şakli dakhiniy deb atalgan. Adabiy şakli avval rexta, keyin urdu deb ataldi; unga fors tili kuçli ta'sir ötkazgan. Nom turkiy «ordu» (qöşin) sözidan kelib çiqqan; inglizça Vikipediyada uni dastlab şoir Ğulom Hamadoniy Muşafiy taxminan 1780-yilda qöllagani aytiladi. 1837-yilda urdu Britaniya Şarqiy Hindiston kompaniyasining rasmiy tillaridan biri bölib, fors tilini siqib çiqargan. 1867-yildagi hindiy–urdu tortişuvi ikki til örtasidagi ajralişni kuçaytirgan. Rusça Vikipediyaga köra, Bihar ştatida hindiy 1881-yilda rasmiy deb e'lon qilingan. 1947-yilda Britaniya Hindistoni bölingaç, Pokistonda forsiylaşgan urdu rasmiy til böldi; Pokiston urdusida leksika asosan arab va fors tillari hisobiga boyiydi, Hindistonda esa hindiy bilan yaqinlaşiş alomatlari körinmoqda.

Rusça Vikipediyaga köra, urdu unlilari sof va burun unlilariga bölinadi; önta sof unli bor, [a], [ɪ], [ʊ] doim qisqa. Morfologiyasi hindiyga öxşaş, biroq arab va fors tillariga xos ba'zi unsurlarni (masalan, izofa) öz içiga olgan. Ot, olmoş va fe'llar son (birlik, köplik) va kelişik (töğri, egri, undov) böyiça özgaradi, fe'llar jins böyiça ham özgaradi. Fe'l infinitivi doim -nā bilan tugaydi. Urdu luğatlaridan: A. Ibrohimovning «Urduça-özbekça muştarak sözlar luğati» (1998, Toşkent) va T. Xolmirzayevning «Urduça-özbekça luğat» (2003, Islomobod).